Süleyman Askerî Bey: Teşkilât-ı Mahsûsa’nın Reisi ve Irak Cephesi’nin Trajik Komutanı

Süleyman Askerî Bey (1884–1915), Osmanlı ordusunun fedai subaylarından, Garbî Trakya’daki direnişin kurmay başkanı ve Teşkilât-ı Mahsûsa’nın ilk reislerindendir. Birinci Dünya Savaşı’nda Irak ve Havalisi Umum Kumandanı olarak Basra’yı İngilizlerden geri almaya çalıştı; Şuaybiye Muharebesi’nin kaybedilmesi üzerine 14 Nisan 1915’te, otuz bir yaşında hayatına son verdi.

Kısa Kronoloji

• 1884: Prizren’de doğdu.
• 1905: Erkânıharbiye Mektebi’nden mezun oldu.
• 1908–1909: Meşrutiyet’in ilanında ve Hareket Ordusu’nda görev aldı.
• 1911–1912: Bağdat’tan gönüllü olarak Trablusgarp’a gitti; Bingazi’de savaştı.
• 1913: Garbî Trakya Hükûmet-i Muvakkatesi’nin erkânıharbiye reisi oldu.
• 1913–1914: Teşkilât-ı Mahsûsa’nın başına getirildi.
• Aralık 1914: Irak’a gönderildi.
• 14 Nisan 1915: Şuaybiye Muharebesi’nden sonra Bercisiye’de öldü.

Asker Bir Aile

Kosova vilayetine bağlı Prizren’de, Halil Vehbi Paşa ile Güzide Hanım’ın oğlu olarak dünyaya geldi. Kendisi ve üç erkek kardeşi babalarının mesleğini seçti; tarihçi Benjamin C. Fortna’nın aktardığına göre dört kardeşin dördü de Birinci Dünya Savaşı’nda hayatını kaybetti. Edirne Askerî İdâdîsi’nden sonra İstanbul’da Harbiye’yi ve Erkânıharbiye Mektebi’ni bitirerek 1905’te kurmay subay oldu.

Makedonya ve Meşrutiyet

Kuşağının çoğu subayı gibi ilk görevini Makedonya’da yaptı. Manastır’da İttihat ve Terakkî Cemiyeti’nin ilk üyeleri arasına girdi ve çete savaşlarında uzmanlaşmış “fedai zâbitan” içinde öne çıktı. Yakın arkadaşı Eşref Kuşçubaşı onu bu grubun çekirdeğinde sayar. 1906’da Edirne’ye atandı; 1908’de Meşrutiyet’in ilanına giden olaylarda ve 1909’da 31 Mart ayaklanmasını bastıran Hareket Ordusu’nda yer aldı. Ardından terfi ederek Bağdat’a gönderildi ve oradaki jandarma alayını yeniden düzenlemekle görevlendirildi.

Bağdat’tan Bingazi’ye

İtalya 1911’de Trablusgarp’a saldırdığında Süleyman Askerî Bağdat’taydı. Gönüllü oldu ve uzak mesafeye ve bürokratik engellere rağmen Irak’tan bir grubu Libya’ya götürmeyi başardı. Bingazi’de Enver Bey’in yanında savaştı; cesaretiyle tanınması bu döneme rastlar. Balkan Savaşı çıkınca diğer subaylarla birlikte geri çağrıldı ve Enver Bey’in kurmay başkanı olduğu 10. Kolordu’ya verildi.

Garbî Trakya Hükûmet-i Muvakkatesi

Edirne’nin Temmuz 1913’te geri alınmasından sonra bir grup subay, Bulgaristan’a bırakılmış olan Batı Trakya’ya geçti. Burada Müslüman halkın yönetimini yeniden kurmayı amaçlayan kısa ömürlü Garbî Trakya Hükûmet-i Muvakkatesi kuruldu. Süleyman Askerî, erkânıharbiye reisi sıfatıyla bu yönetimin en kıdemli subayıydı; Eşref Kuşçubaşı ve kardeşi Selim Sami ile birlikte hareketin örgütleyicileri arasındaydı. Girişim, uluslararası baskı ve İstanbul’un tutumu nedeniyle uzun sürmedi, ancak adını duyurmasını sağladı.

Teşkilât-ı Mahsûsa’nın Başında

Belgelere göre Teşkilât-ı Mahsûsa’nın Harbiye Nezâreti bünyesinde kurulmasına 30 Kasım 1913’te karar verildi. Süleyman Askerî, Enver Paşa’nın seçimiyle bu teşkilatın ilk reislerinden oldu. İstanbul’daki merkezden, istihbarat, propaganda ve gayrinizami harp faaliyetlerini yönetti; Süveyş Kanalı harekâtına destek veren gönüllü birliklerin hazırlanması da bu döneme rastlar. Teşkilatın yapısını forumdaki Teşkilât-ı Mahsûsa rehberimizde ayrıca anlattık.

Irak Görevi

İngilizler Kasım 1914’te Irak’a asker çıkardı; 22 Kasım’da Basra’yı, 9 Aralık’ta Kurna’yı aldı. Kurna’da 38. Tümen Komutanı Suphi Bey birlikleriyle esir düşünce Enver Paşa, bölgeyi iyi tanıyan Süleyman Askerî’yi görevlendirdi. Teşkilât-ı Mahsûsa’dan gönüllü subaylarla kurulan “Osmancık Taburu” 17 Aralık 1914’te yola çıkarıldı.

Süleyman Askerî önce Basra vali vekili ve komutanı oldu, kaymakamlığa (yarbay) terfi etti; Ocak 1915 başında Bağdat valiliği ve Irak ve Havalisi Umum Kumandanlığı’na getirildi. Elindeki düzenli birlikler sınırlıydı. Bu yüzden İngilizlere karşı aşiretlerden ve gönüllü mücahitlerden yararlanarak bir kuvvet toplamayı planladı. Fortna’ya göre topladığı kuvvet 17.000 kişiye kadar ulaştı, ancak bunun yaklaşık dörtte üçü aşiret gönüllülerinden oluşuyordu.

Kurna yönünde yaptığı bir keşif sırasında bacağından ağır yaralandı ve hastaneye kaldırıldı. Bu sırada birlikleri İngilizlerle çarpıştı; İran topraklarına geçen müfrezeler Abadan rafinerisine giden petrol boru hattının bir bölümünü tahrip etti.

Şuaybiye Muharebesi

Süleyman Askerî, Basra’yı geri almak için kentin güneybatısındaki Şuaybiye’ye yürüdü. Nisan 1915 ortasında Bercisiye ve Şuaybiye’deki İngiliz mevzilerine taarruz edildi. Üç gün süren muharebe başarısız oldu: ikinci günden sonra aşiret gönüllülerinin çoğu dağıldı ve kuvvetin yaklaşık yarısı eridi. Fortna, Osmanlı kayıplarını yaklaşık 3.000 ölü ve yaralı ile 800 esir olarak verir. 14 Nisan gecesi ricat emri verildi.

Ölümü

Geri çekilme sırasında, yaralı ve görevinin başarısızlığıyla karşı karşıya kalan Süleyman Askerî Bey, 14 Nisan 1915’te Bercisiye koruluğunda hayatına son verdi. Irak Cephesi’nde bir yıl sonra kazanılacak Kutülamâre zaferini göremedi.

Nasıl Hatırlanmalı?

Süleyman Askerî Bey, İttihat ve Terakkî’nin “fedai subay” kuşağının en tipik temsilcilerindendir: Makedonya’da çete savaşı, Libya’da gönüllü direniş, Trakya’da geçici hükümet ve nihayet Irak’ta umutsuz bir savunma. Hayatı, imparatorluğun son on yılında genç subayların cepheden cepheye nasıl koştuğunu ve kişisel fedakârlığın, asker ve malzeme eksikliğini ancak bir yere kadar telafi edebildiğini gösterir.

Irak Cephesi’nin coğrafyasını ve savaş yıllarını Fotoğraflarla Irak Cephesi galerimizde bulabilirsiniz.

Kaynaklar

• Benjamin C. Fortna, “Askerî Bey, Süleymân”, 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War, Freie Universität Berlin, 2016. DOI: 10.15463/ie1418.10993. Çevrim içi madde.
• M. Şükrü Hanioğlu, “Teşkîlât-ı Mahsûsa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 40. cilt, İstanbul 2011, s. 568–569. Çevrim içi madde.
• “Süleyman Askerî Bey’in Irak ve Havalisi Umum Kumandanlığı Dönemi Faaliyetleri”, lisansüstü tez, YÖK Açık Bilim. Irak görevine ilişkin tarihler bu tezin özetine dayanır.
• Görseller: Bibliothèque nationale de France, Gallica dijital kütüphanesi.

İleri Okuma

Nurettin Şimşek, Teşkilât-ı Mahsûsa’nın Reisi Süleyman Askerî Bey: Hayatı, Siyasî ve Askerî Faaliyetleri, İstanbul 2008; Philip H. Stoddard, Teşkilât-ı Mahsusa, İstanbul 1993; Arif Cemil, I. Dünya Savaşı’nda Teşkilât-ı Mahsusa, İstanbul 1997.

Kapak görseli: Bağdat’ta Dicle üzerindeki dubalı köprü, 1901–1902. Bibliothèque nationale de France, Société de Géographie koleksiyonu (Gallica), kamu malı. Süleyman Askerî Bey’in kendisine ait, kaynağı ve telif durumu doğrulanmış bir fotoğraf bulamadığımız için görev yaptığı coğrafyanın arşiv görüntüsünü kullandık.