Kısaca: Teşkilât-ı Mahsûsa, Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı arifesinde Harbiye Nezâreti’ne bağlı olarak kurduğu istihbarat, propaganda ve gayrinizami harp teşkilatıdır. Hakkında çok şey söylenir, ama belgeye dayanan bilgi sınırlıdır. Bu rehber, M. Şükrü Hanioğlu’nun TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddesini esas alarak bilinenleri ve tartışmalı noktaları ayırır.
1. Ne zaman kuruldu?
Hatıralarda teşkilatın 1898’de gayriresmî olarak kurulduğu ve 1910’da resmiyet kazandığı ileri sürülür; Hanioğlu bu iddiaları tartışmalı bulur. Belgelere göre Harbiye Nezâreti bünyesinde “Umûr-ı Şarkıyye Şubesi” ya da “Teşkîlât-ı Mahsûsa” adıyla bir yapı kurulmasına 30 Kasım 1913’te karar verilmiştir. Asıl örgütlenme ve faaliyet ise 1914’te, özellikle savaşın başlamasından sonra gerçekleşmiştir.
2. Ne iş yapardı?
- İstihbarat ve propaganda: Düşman ülkelerin sömürgelerindeki Müslümanlara yönelik çok dilli propaganda ve bilgi toplama.
- Bölge masaları: Mısır, Tunus, Orta Asya, Hindistan, Afganistan, Kafkasya, Kırım ve eski Rumeli vilayetleriyle ilgilenen ayrı masalar.
- Gayrinizami harp: Kafkasya, Suriye ve Asîr gibi cephelere gönüllülerden oluşan yarı askerî birlikler gönderilmesi; Mısır, Sudan ve Trablusgarp’ta operasyon girişimleri.
3. Başında kimler bulundu?
- Eşref Sencer Kuşçubaşı (kurucu kadronun önde gelen ismi)
- Süleyman Askerî Bey (1914 sonunda Irak’a gönderilene kadar)
- Ali Başhampa (31 Ekim 1918’deki ölümüne kadar)
- Hüsamettin Ertürk (son başkan)
4. Kime bağlıydı?
Teşkilat Harbiye Nezâreti’ne, dolayısıyla doğrudan Enver Paşa’ya bağlıydı. Yöneticilerinin İttihat ve Terakkî’nin önde gelen isimleri olması nedeniyle kimi araştırmacılar onu cemiyetin bir yan kuruluşu sayar; cemiyetin yöneticileri ise bu iddiayı reddetmiştir. Teşkilat ayrıca Dâhiliye Nezâreti ve vilayet yöneticileriyle iş birliği içinde çalışmıştır.
Teşkilatın bağlı olduğu Harbiye Nazırı Enver Bey, 1914. Fotoğraf: Agence Rol, Bibliothèque nationale de France (Gallica), kamu malı.
5. Tartışmalı konular
Teşkilatın savaş yıllarındaki bazı faaliyetleri, özellikle 1915 tehciri sırasındaki rolü, tarih yazımında en çok tartışılan konulardandır ve araştırmacılar arasında farklı değerlendirmeler vardır. Arşiv belgelerinin sınırlı olması ve bilgilerin önemli kısmının hatıralara dayanması, kesin hükümler vermeyi zorlaştırır. Bu yüzden teşkilat hakkında okurken hangi bilginin belgeye, hangisinin hatıraya dayandığına dikkat etmek gerekir.
6. Nasıl sona erdi?
Teşkilat, Mondros Mütarekesi’nden sonra lağvedildi. Son başkan Hüsamettin Ertürk’ün hatıralarına göre Enver Paşa, faaliyetlerin gizlice sürdürülmesini istemişti. Hanioğlu, teşkilat mensuplarının işgal döneminde direniş hareketlerine ve Millî Mücadele’ye istihbarat, lojistik ve operasyon desteği sağladığını belirtir.
Akılda kalsın
- Resmî kuruluş kararı 30 Kasım 1913 tarihlidir; daha eski tarihler hatıralara dayanır.
- Bugünkü anlamda bir istihbarat servisinden çok, propaganda ve gönüllü birliklerle çalışan bir özel harekât yapısıdır.
- Kadrosunun bir bölümü sonradan Millî Mücadele’de görev almıştır.
Kaynak: M. Şükrü Hanioğlu, “Teşkîlât-ı Mahsûsa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 40. cilt, İstanbul 2011, s. 568–569 (çevrim içi). İleri okuma: Philip H. Stoddard, Teşkilât-ı Mahsusa, 1993; Arif Cemil, I. Dünya Savaşı’nda Teşkilât-ı Mahsusa, 1997; Hüsamettin Ertürk, İki Devrin Perde Arkası, 1957.