Kısaca: Tımar, Osmanlı Devleti’nin belirli bir bölgedeki vergi gelirini, maaş yerine, asker ve görevlilere bırakması esasına dayanan sistemdir. Devlet nakit ödeme yapmadan atlı bir ordu besler, taşrada düzeni sağlar ve toprağın işlenmesini güvenceye alırdı. Bu yazı bir tartışma başlığı değil, konuya giriş için hazırlanmış bir bilgilendirme yazısıdır.
1. Tımar nedir?
Halil İnalcık’ın tanımıyla tımar, devlete ait gelir kaynaklarının askerî ve idarî amaçla tahsis edilmesidir. Kelime sözlükte “bakım, ilgi” anlamına gelir ve “dirlik” ile eş anlamlı kullanılır. Kaynaklardaki ilk belgeli örnekler Orhan Bey dönemine uzanır; II. Murad dönemi defterlerinde sistemin temel ilkeleri artık yerleşmiş görünür. Sistem, Selçuklu ve Bizans (pronoia) gibi önceki uygulamalardan unsurlar alarak gelişmiştir.
Önemli nokta: Tımar sahibine toprağın mülkiyeti değil, o topraktan alınan belirli vergileri toplama hakkı verilirdi. Toprak devletindi, işleyen köylüydü.
2. Üç basamak: Tımar, zeamet, has
- Tımar: Yıllık geliri yaklaşık 20.000 akçeye kadar olan dirlik. Sahibi tımarlı sipahidir.
- Zeamet: Yaklaşık 20.000 ile 100.000 akçe arası. Sahibine zaîm ya da subaşı denir.
- Has: 100.000 akçe ve üzeri. Padişaha, hanedan üyelerine, vezirlere, beylerbeyi ve sancak beylerine ayrılır. Fatih Kanunnâmesi vezirlere 1.200.000 akçelik has öngörür.
Osmanlı süvarisi ve atı için zırh takımı, y. 1450–1550. Tımarlı sipahinin sefere getirmekle yükümlü olduğu donanımı gösterir. Görsel: Metropolitan Museum of Art, 32.75.248, açık erişim.
3. Karşılığında ne beklenirdi? Cebelü yükümlülüğü
Tımar sahibi sefere kendi atı ve silahıyla katılır, gelirine göre yanında “cebelü” denen donanımlı atlı askerler getirirdi:
- Sıradan sipahi, gelirinin her 3.000 akçesi için bir cebelü donatırdı.
- Geliri 20.000 akçeyi aşanlar her 5.000 akçe için bir cebelü getirirdi.
- Gelir arttıkça zırh, hizmetli (gulâm) ve çadır gibi ek yükümlülükler de eklenirdi.
Böylece devlet, hazineden para çıkmadan büyük bir atlı ordu toplayabiliyordu. 1527–1528 kayıtlarında tımarlı ordu 37.521 kişidir; bunların 9.563’ü kalelerde görevli hisar eridir. Cebelülerle birlikte sefere çıkan kuvvet bunun birkaç katına ulaşırdı.
Osmanlı miğferi, muhtemelen İstanbul, y. 1560. Görsel: Metropolitan Museum of Art, 04.3.456a, açık erişim.
4. Sipahi ile köylü arasındaki ilişki
Tımar sahibi kaynaklarda “sâhib-i arz” (toprağın sahibi) olarak geçer, ama yetkisi kanunla sınırlıdır. Köylüden öşür ve çift resmi gibi belirlenmiş vergileri toplar; kanunda yazmayan bir vergi isteyemez, köylüyü zorla çalıştıramaz. Reâyâ hukuken serbesttir. Buna karşılık köylü de toprağını sebepsiz bırakıp gidemez; kaçan çiftçiyi sipahi belirli bir süre içinde (önce on, sonra on beş yıl) geri getirtebilirdi.
Hangi köyün ne kadar gelir getirdiği ve kime ayrıldığı tahrir defterlerine kaydedilirdi. Bu defterler bugün Osmanlı köy ve kasaba tarihi için en önemli kaynaklardandır.
5. Sistem neden bozuldu?
- Enflasyon: 1584’ten sonra fiyatlar hızla yükseldi, tımar gelirleri ise defterdeki rakamda sabit kaldı. Sipahi aynı gelirle sefere çıkamaz oldu.
- Savaşın değişmesi: Ateşli silahlarla donatılmış yaya askerin önemi arttı; devlet nakit maaşlı askere yöneldi ve nakit gelire ihtiyaç duydu.
- Tımarların ehil olmayanlara verilmesi: 17. yüzyılda saray görevlileri ve kâtipler de tımar sahibi olmaya başladı.
Seferlere katılan tımarlı sipahi sayısı 1616’da 14.867 iken 1655’te 6.052’ye düşmüştü. 18. yüzyıldaki ıslah girişimleri sonuç vermedi. 1827’de kalan yaklaşık 5.200 tımarlı sipahi Asâkir-i Mansûre süvarisine dönüştürüldü; Tanzimat’la birlikte sistem tasfiye edildi.
Akılda kalsın
- Tımar bir toprak mülkiyeti değil, vergi toplama yetkisidir.
- Karşılığı askerlik hizmetidir: sipahi ve gelirine göre getirdiği cebelüler.
- Sistem 15. ve 16. yüzyıllarda Osmanlı ordusunun ve taşra idaresinin belkemiğiydi; 17. yüzyıldan itibaren önemini yitirdi.
Kaynaklar: Halil İnalcık, “Timar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 41. cilt, 2012, s. 168–173 (çevrim içi). Cengiz Orhonlu – Nejat Göyünç, “Has”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 16. cilt, 1997, s. 268–270 (çevrim içi). İleri okuma: Halil İnalcık – Donald Quataert (ed.), An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914, 1994.