Enver Paşa Kimdir? Hürriyet Kahramanından Türkistan’a Bir Hayat (1881–1922)

Enver Paşa (1881–1922), İkinci Meşrutiyet’in “hürriyet kahramanı”, Bâbıâli Baskını’nın lideri ve Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı Devleti’nin Harbiye nazırı ve başkumandan vekilidir. Otuz iki yaşında orduyu yöneten, kırk yaşında Türkistan’da Kızıl Ordu’ya karşı çarpışırken ölen Enver Paşa, yakın tarihin hakkında en çok tartışılan isimlerinden biridir. Bu yazı hayatını, TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki maddeyi esas alarak özetler.

Kısa Kronoloji

• 1881 (veya 1882): İstanbul, Divanyolu’nda doğdu.
• 1903: Kurmay yüzbaşı olarak Manastır’da göreve başladı.
• 1908: Dağa çıkarak Meşrutiyet’in ilanında öncü rol oynadı.
• 1911–1912: Bingazi’de İtalyanlara karşı direnişi örgütledi.
• 23 Ocak 1913: Bâbıâli Baskını.
• 22 Temmuz 1913: Edirne’ye girdi.
• 3 Ocak 1914: Harbiye nazırı oldu.
• Aralık 1914: Sarıkamış Harekâtı’nı bizzat yönetti.
• Kasım 1918: Ülkeden ayrıldı.
• 4 Ağustos 1922: Bugünkü Tacikistan’da, Âbıderyâ köyü yakınında çarpışırken öldü.

Ailesi ve Eğitimi

Asıl adı İsmâil Enver’dir. Ailesi Manastırlıdır; babası Ahmed Bey Nâfia Nezâreti’nde fen memuruyken sonradan surre eminliğine ve sivil paşalığa yükselmiştir. Doğum tarihi kaynaklarda 23 Kasım 1881 ve 6 Aralık 1882 olarak iki farklı biçimde geçer. İlk öğrenimine İstanbul’da başladı, babasının tayiniyle Manastır’da sürdürdü. Askerî rüşdiye ve idâdîden sonra Harbiye’yi dokuzuncu, Erkânıharbiye Mektebi’ni ise sınıf ikincisi olarak bitirdi.

Makedonya ve “Hürriyet Kahramanı”

Ocak 1903’te kurmay yüzbaşı olarak Manastır’a atandı ve üç yıl boyunca Makedonya’da çetelere karşı harekâtlarda görev yaptı. 1905’te kolağası, 1906’da binbaşı oldu. Ekim 1906 dolaylarında Selânik’te kurulan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’ne on ikinci üye olarak katıldı ve Manastır’da cemiyetin teşkilatını kurdu.

Faaliyetleri ihbar edilince İstanbul’a çağrıldı; gitmek yerine 24 Haziran 1908 akşamı dağa çıktı. Meşrutiyet 23 Temmuz’da yeniden ilan edildiğinde, dağa çıkan subayların en kıdemlisi olarak Resneli Niyazi Bey’le birlikte “hürriyet kahramanı” ilan edildi. 1909’da Berlin askerî ataşeliğine gönderildi; iki yılı aşan bu görev, Alman ordusuna duyduğu hayranlığın kaynağı oldu. 31 Mart Vak’ası üzerine kısa süreliğine dönerek Hareket Ordusu’na katıldı.

Trablusgarp: Bingazi’de Direniş

İtalya’nın 1911’de Trablusgarp’a saldırması üzerine, İtalyanlara karşı gerilla savaşı yürütme fikrini cemiyetin merkezine Enver Bey kabul ettirdi. Ekim 1911’de İskenderiye üzerinden Bingazi’ye geçti, aralık ayında Aynülmansûr’da karargâhını kurdu. Ocak 1912’de Umum Bingazi Mıntıkası komutanı, mart ayında Bingazi mutasarrıfı oldu. Yerel halkı ve Senûsîleri örgütleyerek İtalyanları kıyı şeridine hapsetti. Balkan Savaşı çıkınca Kasım 1912 sonunda İstanbul’a döndü.

Bâbıâli Baskını ve Edirne

Balkan Savaşı’ndaki yenilgiler ve Edirne’nin Bulgaristan’a bırakılacağı endişesi üzerine Enver Bey, 23 Ocak 1913’te küçük bir grupla Bâbıâli’yi bastı. Sadrazam Kâmil Paşa istifaya zorlandı, yerine Mahmud Şevket Paşa getirildi. Mahmud Şevket Paşa’nın Haziran 1913’te suikastla öldürülmesinden sonra Enver, İttihat ve Terakkî’nin askerî kanadının lideri oldu. İkinci Balkan Savaşı sırasında, 22 Temmuz 1913’te Edirne’ye girmesi ona “Edirne fatihi” ününü kazandırdı.

Harbiye Nazırlığı ve Ordunun Gençleştirilmesi

Aralık 1913’te miralay, 3 Ocak 1914’te mirliva (paşa) oldu ve aynı gün Harbiye nazırlığına getirildi; birkaç gün sonra Erkânıharbiye-i Umumiye reisliğini de üstlendi. 5 Mart 1914’te Sultan Abdülmecid’in torunu Nâciye Sultan’la evlenerek saraya damat oldu.

İlk işi orduyu gençleştirmek oldu: Balkan yenilgisinden sorumlu tutulan yaşlı paşaların çoğunu emekliye ayırdı, önemli görevlere genç subayları getirdi. Hanioğlu’nun aktardığına göre İsmet İnönü ve Kâzım Karabekir gibi isimler bu düzenlemeyi başarılı bulmuştur. Çanakkale’de ve sonraki cephelerde savaşan komuta kadrosu büyük ölçüde bu dönemde öne çıktı.

Almanya İttifakı ve Savaşa Giriş

Enver Paşa Almanya ile ittifakın en kararlı savunucusuydu. Hanioğlu’na göre ittifak teklifi Almanya’dan gelmemiş, Osmanlı tarafının girişimiyle gündeme gelmiş; Alman büyükelçisi Wangenheim ilk teklifleri geri çevirmiş, anlaşma ancak Kayser II. Wilhelm’in emriyle 2 Ağustos 1914’te imzalanmıştır. Goeben ve Breslau’nun 10 Ağustos’ta Boğaz’dan geçmesine izin veren de Enver Paşa’dır. 29 Ekim 1914’te Osmanlı donanmasının Karadeniz’deki Rus limanlarını bombalamasıyla devlet fiilen savaşa girdi.

Sarıkamış ve Savaş Yılları

Aralık 1914’te Üçüncü Ordu’nun komutasını bizzat üstlenerek Sarıkamış Harekâtı’nı yönetti. Harekât ağır kayıplarla sonuçlandı ve Enver Paşa bir daha doğrudan cephe komutanlığı yapmadı. Savaşın geri kalanında başkumandan vekili olarak bütün cepheleri İstanbul’dan yönetti. Harbiye nazırlığı, Talat Paşa hükümetinin 14 Ekim 1918’de istifasıyla sona erdi.

Berlin, Moskova, Bakü

Mütareke’den hemen sonra, 1–2 Kasım 1918 gecesi İttihat ve Terakkî’nin diğer liderleriyle birlikte bir Alman denizaltısıyla ülkeden ayrıldı; 1 Ocak 1919’da ordudan ihraç edildi. Berlin’e yerleşti, ardından Sovyet yöneticileriyle temas kurdu. Ağustos 1920’de Moskova’ya ulaşarak Lenin, Çiçerin ve Troçki ile görüştü ve Anadolu’daki harekete silah yardımı sağlanmasını istedi. Eylül 1920’de Bakü’deki Doğu Halkları Kongresi’ne katıldı.

1921 yazında Batum’a gelerek Anadolu’ya geçmeyi tasarladı ve 16 Temmuz 1921’de Mustafa Kemal Paşa’ya uzun bir mektup yazdı. Sakarya Zaferi bu planları geçersiz kıldı; Anadolu’da liderlik sorusu kapanmıştı.

Türkistan ve Ölümü

Ekim 1921’de Buhara’ya gitti. Sovyet yönetimine karşı ayaklanan Basmacılar’a katılmak isterken bir süre yerel bir beyin elinde esir kaldı; Şubat 1922’de kurtulunca direnişi örgütlemeye girişti. Kızıl Ordu’nun Temmuz 1922’de Duşanbe’yi alması üzerine Âbıderyâ köyüne çekildi. 4 Ağustos 1922’de, Kurban Bayramı günü karargâhında bayramlaşırken baskına uğradı ve yaklaşık otuz atlısıyla Çegan tepesinde çarpışırken öldürüldü. Naaşı 1996’da Türkiye’ye getirilerek İstanbul’daki Âbide-i Hürriyet Tepesi’ne defnedildi.

Nasıl Değerlendirilmeli?

Hanioğlu’nun da belirttiği gibi Enver Paşa hakkındaki yargılar döneme göre keskin biçimde değişmiştir. Kaynakların üzerinde birleştiği noktalar şunlardır:

• Makedonya’daki mücadelesi, 1908’deki rolü ve Trablusgarp direnişi onu genç yaşta halk kahramanı yapmıştır.
• Harbiye nazırı olarak orduyu gençleştirmesi ve yeniden düzenlemesi başarılı bulunur.
• Sarıkamış’taki aşırı atılganlığı ve devletin savaşa girmesindeki birinci derecede sorumluluğu en çok eleştirilen yönleridir; bu kararın arkasında Almanya’nın kazanacağına duyduğu inanç vardır.
• Mütareke sonrasındaki girişimleri, tek başına ona değil, İttihat ve Terakkî kadrosunun ortak arayışlarına bağlanmalıdır.

Enver Paşa’nın fotoğraflarını ve dönemin görsel tanıklıklarını Fotoğraflarla Enver Paşa galerimizde bulabilirsiniz. Yakın silah arkadaşı Süleyman Askerî Bey’in hayatını da ayrı bir yazıda ele aldık.

Kaynaklar

• M. Şükrü Hanioğlu, “Enver Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 11. cilt, İstanbul 1995, s. 261–264. Çevrim içi madde.
• Cevdet Küçük, “Bâbıâli Baskını”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 4. cilt, İstanbul 1991, s. 389–390. Çevrim içi madde.
• Tuncay Öğün, “Sarıkamış Harekâtı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, EK-2. cilt, Ankara 2019, s. 470–473.
• Görseller: Bibliothèque nationale de France, Gallica dijital kütüphanesi (Agence Rol basın fotoğrafları, kamu malı).

İleri Okuma

Şevket Süreyya Aydemir, Makedonya’dan Ortaasya’ya Enver Paşa (3 cilt, 1970–1972); Kâzım Karabekir, İstiklâl Harbimizde Enver Paşa ve İttihat-Terakki Erkânı; Enver Paşa’nın kendi kaleminden hatıraları ve mektupları.

Kapak görseli: “Türk Harbiye Nazırı Enver Bey”, 1914 (fotoğraftan kesit). Fotoğraf: Agence Rol, Bibliothèque nationale de France (Gallica), kamu malı