Kösedağ Savaşı (1243): Anadolu Selçuklu’yu Çökerten Yenilgi

Kösedağ Savaşı, Temmuz 1243’te Sivas’ın kuzeydoğusundaki Kösedağ’da Anadolu Selçuklu ordusu ile Baycu Noyan komutasındaki Moğol ordusu arasında yapıldı. Sayıca üstün olan Selçuklu ordusu birkaç saat içinde dağıldı. Savaşın sonunda Ortadoğu’nun en güçlü devletlerinden biri, Moğollara yıllık haraç ödeyen tâbi bir devlete dönüştü.

Savaştan Önce: Güçlü Görünen, Zayıflamış Bir Devlet

II. Gıyâseddin Keyhusrev döneminde Anadolu Selçuklu Devleti en geniş sınırlarına ulaşmıştı, ancak devlet zayıf bir hükümdarın elindeydi. 1240’taki Babaî İsyanı’nı bastırmak için, Erzurum’da Moğollara karşı bekleyen doğu ordusunun geri çağrılması gerekti. Faruk Sümer’e göre bu olay Moğollara, devletin göründüğü kadar güçlü olmadığını gösterdi.

Moğolların batı ordusu komutanı Curmagun Noyan’ın görevlendirdiği Baycu Noyan, 1242 sonunda Erzurum’u ele geçirdi ve halkı kılıçtan geçirdi. Selçuklu yönetimi, kendisine bağlı devletlerden asker isteyip karşılığında para yardımı yapmaya karar verdi. Yalnızca Halep Eyyûbî melikliği 2.000 kişilik bir kuvvet gönderdi; diğerleri parayı alıp asker yollamadı.

Ordular ve Tartışmalı Tarih

• Tarih: İbn Bîbî’ye göre 11 Muharrem 641 (1 Temmuz 1243), İbnü’l-Adîm’e göre 13 Muharrem (3 Temmuz 1243).
• Yer: Sivas’ın yaklaşık 80 kilometre kuzeydoğusundaki Kösedağ.
• Selçuklu ordusu: İbn Bîbî’ye göre 70.000 kişi.
• Moğol ordusu: Yaklaşık 30.000 kişi.

Orta Çağ kroniklerindeki ordu mevcutları genellikle abartılıdır; bu sayıları kesin veri olarak değil, kaynakların aktardığı rakamlar olarak okumak gerekir.

Kritik Karar: Sivas’ta Beklemek mi, İlerlemek mi?

Deneyimli devlet adamları ordunun Sivas’ta kalıp savunma yapmasını önerdi. Sultanın çevresindeki genç komutanlar ise ilerlemeyi savundu ve sultan onların görüşünü benimsedi. Ordu Kösedağ’da elverişli bir mevzi tuttu; ovaya inilmemesi yönündeki uyarılar ise dikkate alınmadı. Kaynaklar, savaştan önceki gece genç komutanların sultanla birlikte içki meclisinde eğlendiğini de aktarır.

Savaş: Sahte Ricat

Yaklaşık 20.000 kişilik seçkin öncü kuvvet ovaya inerek Moğollara saldırdı. Moğollar, bozkır savaşının bilinen taktiğini uyguladı: geri çekiliyormuş gibi yaparak öncü birliği peşlerine taktılar, sonra dönüp kuşattılar ve birliği neredeyse tamamen yok ettiler. Sümer, bozgunun iki nedenini öne çıkarır: sahte kaçışın fark edilmemesi ve dağdaki ana kuvvetten öncülere yardım gönderilmemesi.

Öncülerin yok edildiğini gören ana ordu çarpışmaya girmeden dağıldı. Sultan kıyafet değiştirip Tokat’a, vezir Mühezzebüddin Ali Amasya’ya kaçtı.

Savaştan Sonra: Yağma ve Barış

Moğollar Selçuklu ordugâhında büyük bir ganimet ele geçirdi; kaynaklar yüzlerce deve yükü altından söz eder. Ardından Sivas ve Kayseri’yi, dönüş yolunda Erzincan’ı yağmaladılar. Sultan Antalya’ya, oradan Menderes kıyılarına kadar kaçtı. Annesi Mahperi Hatun yakalanıp Moğollara teslim edildi ve ancak barıştan sonra geri gönderildi.

Vezir Mühezzebüddin Ali, Baycu Noyan’la görüşmek için Mugan’a gitti ve barış sağlandı. Koşullar ağırdı:

• Yılda 3.600.000 dirhem,
• 10.000 koyun, 1.000 sığır ve 1.000 deve.

Ardından tâbilik antlaşması yapıldı. Batu Han, bağlılığın simgesi olarak sultana ok, yay, kılıç ve börk gönderdi.

Sonuçları

• Anadolu Selçuklu Devleti bağımsızlığını yitirdi ve Moğollara tâbi oldu.
• Devlet gelirinin önemli bir bölümü Moğollara gönderilmeye başlandı; artan vergiler hem devleti hem halkı yoksullaştırdı.
• Merkezî otoritenin zayıflaması, sonraki on yıllarda uç bölgelerde Türkmen beyliklerinin güçlenmesine zemin hazırladı. Osmanlı Beyliği de bu ortamda ortaya çıktı.

Selçuklu’nun Anadolu’ya nasıl yerleştiğini Malazgirt 1071 yazımızda, bıraktığı mimari mirası ise kervansaraylar ve taç kapılar listelerimizde bulabilirsiniz.

Kaynaklar

• Faruk Sümer, “Kösedağ Savaşı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 26. cilt, Ankara 2002, s. 272–273. Çevrim içi madde. Bu yazıdaki tarih, mevcut ve antlaşma verileri bu maddeye dayanır.
• Görseller: Cleveland Museum of Art açık erişim koleksiyonu (CC0).

İleri Okuma

Maddenin kaynakçasındaki başlıca eserler: İbn Bîbî, el-Evâmirü’l-Alâiyye (Türkçe çevirisi: Selçuknâme, çev. Mürsel Öztürk); Aksarâyî, Müsâmeretü’l-ahbâr; Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye; Claude Cahen, Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler; Faruk Sümer, “Anadolu’da Moğollar”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi I (1969).

Kapak görseli: Hülâgû döneminde Erbil kuşatması, Cengiznâme’den minyatür, y. 1596. Cleveland Museum of Art, 1947.502, açık erişim (CC0)