Taşa İşlenen Dantel: Anadolu’nun Dört Taç Kapısı

Anadolu’nun 13. yüzyıl yapılarında en gösterişli bölüm çoğu zaman giriştir. “Taç kapı” denen bu anıtsal girişler, taş ustalarının hünerini sergilediği birer vitrin gibidir.

Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (Sivas)

1228–1229’da yapılan külliyenin camisini Mengücekli beyi Ahmed Şah, darüşşifasını Turan Melek yaptırdı. Mimarı Ahlatlı Hürremşah’tır. Yüksek kabartmalı, yoğun bitkisel süslemeleriyle ünlü kuzey kapısı yapının ana girişidir. Külliye 1985’ten beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.

Gök Medrese (Sivas)

1271’de Selçuklu veziri Sahip Ata Fahreddin Ali tarafından yaptırılan medrese, çift minareli mermer taç kapısıyla tanınır.

İnce Minareli Medrese (Konya)

Yine Sahip Ata’nın yaptırdığı 13. yüzyıl medresesinin kapısında yazı kuşakları düğümlenerek birbirine dolanır; Selçuklu taş süslemesinin en özgün örneklerindendir.

Çifte Minareli Medrese (Erzurum)

13. yüzyılın sonlarına tarihlenen medrese, kapının iki yanında yükselen tuğla minareleri ve hayat ağacı, çift başlı kartal gibi kabartmalarıyla Erzurum’un simgesidir.

Taç Kapı Nedir?

Taç kapı, Anadolu Selçuklu ve beylikler dönemi yapılarında girişi vurgulamak için duvardan taşkın olarak yapılan anıtsal kapıdır. Genellikle yüksek bir dikdörtgen çerçeve içinde, sivri kemerli bir niş ve bu nişi örten mukarnas (bal peteği görünümlü kademeli süsleme) bulunur. Çerçeveyi geometrik geçmeler, bitkisel motifler ve yazı kuşakları doldurur. Yapının en zengin süslemesi çoğu zaman bu bölümdedir.

Gök Medrese’nin Mimarı

1271’de tamamlanan Gök Medrese’nin mimarı Konyalı Kaloyan’dır (Kalo Yani). Kapının iki yanında yükselen minareler yaklaşık 25 metre yüksekliğindedir. Medreseyi yaptıran vezir Sahip Ata Fahreddin Ali, 1277’den sonra Anadolu Selçuklu Devleti’nin fiilî yöneticisi konumuna geldi ve Konya’daki İnce Minareli Medrese de dahil olmak üzere birçok yapıyı yaptırdı.

Gezerken Bakılacaklar

Bir taç kapıyı incelerken önce genel çerçeveye, sonra kemer nişini dolduran mukarnaslara, en son da ayrıntılara bakmak iyi bir yöntemdir. Yazı kuşaklarında genellikle yapının bânisi ve yapım tarihi yer alır. Divriği’de ise kabartmaların derinliği nedeniyle aynı kapının günün farklı saatlerinde ışıkla birlikte bambaşka göründüğü sık sık dile getirilir.

Kaynaklar ve İleri Okuma

• Divriği Great Mosque and Hospital (Wikipedia, İngilizce)

Kapak görseli: Divriği Ulu Camii’nin kuzey taç kapısı. Görsel: Dosseman, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons