Çanakkale 1915: Boğaz’da ve Gelibolu’da On Bir Ay
Birinci Dünya Savaşı’nın en kanlı cephelerinden biri olan Çanakkale, 19 Şubat 1915’te başlayan ve 9 Ocak 1916’da son İtilaf birliklerinin yarımadadan çekilmesiyle sona eren bir mücadeleydi. İtilaf Devletleri’nin amacı Boğaz’ı geçerek İstanbul’a ulaşmaktı.
18 Mart 1915: Deniz Harekâtı
18 Mart günü on sekiz zırhlıdan oluşan İtilaf donanması Boğaz’ı zorladı. Nusret mayın gemisinin yaklaşık on gün önce gizlice döktüğü mayınlar günün kaderini belirledi. Fransız zırhlısı Bouvet mayına çarparak iki dakika içinde alabora oldu; İngiliz Irresistible ve Ocean zırhlıları battı, Inflexible ağır hasar aldı. Kayıplar üzerine donanmaya geri çekilme emri verildi ve Boğaz’ı denizden geçme girişimi sona erdi.
25 Nisan 1915: Çıkarmalar
Denizden sonuç alamayan İtilaf kuvvetleri 25 Nisan’da Gelibolu Yarımadası’na asker çıkardı. Seddülbahir’de beş ayrı kumsala, kuzeyde ise Arıburnu’na çıkarma yapıldı. Arıburnu’nda 19. Tümen komutanı Mustafa Kemal, hâkim tepelere yönelik karşı taarruzları yönetti. Cephanesi tükenen 57. Alay’a ölünceye kadar savaşma emri verildi; alayın tüm askerleri şehit düştü ya da yaralandı.
Ağustos Taarruzları ve Tahliye
6 Ağustos’ta Suvla Koyu’na yeni bir çıkarma yapıldı, Conkbayırı ve Kocaçimen yönünde taarruzlar başladı. Osmanlı birlikleri Anafartalar hattını tuttu; 10 Ağustos’taki karşı taarruzla tepeler geri alındı. 21 Ağustos’taki son büyük İngiliz taarruzu da sonuçsuz kaldı.
Cephe siper savaşına dönüştü. İtilaf kuvvetleri Aralık 1915’te Arıburnu ve Suvla’yı, 8–9 Ocak 1916’da Seddülbahir’i boşalttı.
Bedel
Kayıp rakamları kaynaklara göre değişir. Tahminlere göre her iki taraf da yaklaşık 250.000 zayiat verdi; Osmanlı tarafının ölü sayısı için 57.000 ile 87.000 arasında, İtilaf tarafı için 43.000 ile 61.000 arasında rakamlar verilir.
Komutanlar
- Osmanlı tarafı: 5. Ordu Komutanı Liman von Sanders, 19. Tümen Komutanı Mustafa Kemal, Esat Paşa ve Cevat Paşa
- İtilaf tarafı: Ian Hamilton (Ekim 1915’te yerini Charles Monro aldı), deniz kuvvetleri komutanı John de Robeck, ANZAC birliklerinin komutanı William Birdwood
Conkbayırı ve Anafartalar
Ağustos 1915 taarruzları cephenin en kritik günleriydi. Yeni Zelandalı birlikler Conkbayırı’nın zirvesine yaklaşık 500 metre kadar sokuldu, ancak tutunamadı. 7 Ağustos’ta Avustralyalı birliklerin Cesarettepe’ye (The Nek) yaptığı saldırı, topçu atışının planlanandan yedi dakika erken kesilmesi yüzünden ağır kayıplarla sonuçlandı. Suvla’ya çıkan İngiliz birlikleri ise komutanlarının temkinli tutumu nedeniyle zamanında ilerleyemedi; Osmanlı birlikleri Anafarta tepelerine yerleşerek çıkarmayı kıyıya hapsetti. Mustafa Kemal’in 10 Ağustos’ta yönettiği karşı taarruzla Conkbayırı tamamen geri alındı.
Çanakkale’nin Önemi
Çanakkale zaferi, Boğazların kapalı kalmasını sağladı ve İtilaf Devletleri’nin Rusya’ya deniz yoluyla yardım ulaştırma planını boşa çıkardı. Cephede öne çıkan Mustafa Kemal, savaştan sonra Millî Mücadele’nin lideri olacaktı. Avustralya ve Yeni Zelanda’da ise Gelibolu, ulusal kimliğin oluşmasında önemli bir yer tuttu; 25 Nisan bu ülkelerde hâlâ ANZAC Günü olarak anılır.
Bugün Gelibolu
Savaş alanları bugün Gelibolu Yarımadası Tarihî Alanı olarak korunmaktadır. Şehitler Abidesi, Conkbayırı, Kabatepe ve Arıburnu, yarımadada en çok ziyaret edilen noktalar arasındadır. 18 Mart her yıl Şehitleri Anma Günü ve Çanakkale Deniz Zaferi olarak anılır.
Kaynaklar ve İleri Okuma
Kapak görseli: Çanakkale Şehitler Abidesi. Görsel: İbrahim Kıroğlu, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
