Sakarya Meydan Muharebesi: “Hattı Müdafaa Yoktur, Sathı Müdafaa Vardır”
Sakarya Meydan Muharebesi, 23 Ağustos ile 13 Eylül 1921 arasında Ankara’nın yaklaşık 80 kilometre batısında, Polatlı yakınlarında Sakarya Nehri boyunca yapıldı. Yaklaşık 100 kilometrelik bir cephe hattında süren savaş, Türk Kurtuluş Savaşı’nın dönüm noktası kabul edilir.
Sakarya’ya Giden Yol
1921 yazında Yunan ordusu büyük bir taarruz başlattı. 16 Temmuz’da Eskişehir yönünde aldatıcı bir saldırı yapılırken asıl yüklenme Türk cephesinin sol kanadına, Afyonkarahisar yönüne oldu. Kütahya–Eskişehir muharebelerinde kuşatılma tehlikesiyle karşılaşan Türk ordusu, 17 Temmuz’da Eskişehir’in düşmesinin ardından İsmet Paşa komutasında çarpışmayı keserek Sakarya Nehri’nin doğusuna çekildi. Bu çekilme toprak kaybı demekti, ancak ordunun yok olmasını önledi.
Ankara’da büyük bir endişe vardı. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 5 Ağustos 1921’de Mustafa Kemal Paşa’yı geniş yetkilerle Başkomutan olarak görevlendirdi. Ardından yayımlanan Tekâlif-i Millîye emirleriyle halktan ordunun ihtiyacı olan erzak, giyecek, hayvan ve taşıt toplandı.
Kuvvetler
Savaşa katılan kuvvetler için en sık verilen rakamlar şöyledir:
- Türk ordusu: yaklaşık 101.700 er, 5.400 subay ve 196 top
- Yunan ordusu: yaklaşık 77.000 er, 3.780 subay ve 300’ü aşkın top
Türk tarafında Mustafa Kemal Paşa’nın yanında Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ve Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa vardı. Yunan ordusuna Anastasios Papoulas komuta ediyordu; Kral I. Konstantinos 10 Ağustos’ta ordusunu taarruza yöneltmişti.
Savaşın Seyri
23 Ağustos’ta Yunan birlikleri Gök Irmağı’nın güneyindeki Türk ileri mevzileriyle temas kurdu. 26 Ağustos’ta tüm cephe boyunca genel taarruz başladı. Yunan ordusu ağır kayıplar pahasına ilerledi ve 2 Eylül’de cephenin en önemli tepelerinden Çal Dağı’nı ele geçirdi. Merkezde on günde yaklaşık 16 kilometre ilerleyen bazı Yunan birlikleri Ankara’ya 50 kilometre kadar yaklaştı.
Savaşın en zor günlerinde Mustafa Kemal Paşa’nın verdiği emir, Türk savunmasının mantığını özetler. Paşa, 1927’de okuduğu Nutuk’ta bu anlayışı şöyle anlatır:
Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı, vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz.
Bu anlayışa göre bir savunma hattının düşmesi yenilgi sayılmıyor, birlikler bulundukları her noktada direniyor ve en yakın uygun yerde yeniden tutunuyordu. Bu sırada Türk süvarisi Yunan ordusunun ikmal hatlarına saldırdı, cepheye ise sürekli taze birlikler ulaştı. Uzayan savaş, ikmal hatları uzamış Yunan ordusunu yıprattı.
8 Eylül’de Mustafa Kemal Paşa, Çal Dağı yakınlarında Yunan sol kanadına sınırlı bir karşı taarruz başlattı. Yunan ordusu 13 Eylül’de taarruzu durdurarak Eskişehir ve Afyonkarahisar yönüne çekilmeye başladı; çekilirken demiryollarını ve köprüleri tahrip etti.
“Subaylar Savaşı”
Sakarya’nın bir diğer adı “Subay Muharebesi”dir. Bunun nedeni, bazı birliklerde subay kayıplarının yüzde 70–80’e ulaşmasıdır. Türk tarafının toplam kaybı yaklaşık 38 bin, bunun 5.700’ü şehit; Yunan tarafının kaybı ise yaklaşık 23 bin, bunun yaklaşık 4 bini ölü olarak verilir.
Sonuçları
Sakarya’dan sonra Yunan ordusu bir daha büyük bir taarruza girişemedi. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Mustafa Kemal Paşa’ya mareşal rütbesi ve gazi unvanı verdi. Savaşın diplomatik etkisi de büyüktü: 1921 sonbaharında Ankara hükûmeti Sovyetlerle Kars Antlaşması’nı, Fransa ile de Ankara Antlaşması’nı imzaladı.
Bir yıl sonra, 26 Ağustos 1922’de Büyük Taarruz başladı. Dumlupınar’da kazanılan zaferin ardından Türk ordusu 9 Eylül 1922’de İzmir’e girdi. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması ile savaşın sonucu uluslararası alanda tescil edildi.
Kaynaklar ve İleri Okuma
Kapak görseli: Duatepe Anıtı, Polatlı. Görsel: 6agustos, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
