Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin 6 Cephesi
Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı’na 29 Ekim 1914’te, Osmanlı donanmasına katılan Alman gemileri Yavuz (Goeben) ve Midilli’nin (Breslau) Karadeniz’deki Rus limanlarını bombalamasıyla girdi. Rusya 2 Kasım’da, İngiltere ve Fransa 5 Kasım’da savaş ilan etti. Dört yıl boyunca Osmanlı ordusu, birbirinden binlerce kilometre uzaktaki cephelerde aynı anda savaşmak zorunda kaldı.
1. Kafkasya Cephesi
Savaşın ilk büyük harekâtı Kafkasya’da yapıldı. 3. Ordu, Aralık 1914’te Kars’a doğru ilerlemek için Allahuekber Dağları üzerinden ağır kış koşullarında harekâta başladı. Sarıkamış Harekâtı felaketle sonuçlandı: 6 Ocak 1915’te genel çekilme emri verildiğinde ordunun ancak yaklaşık onda biri başlangıç mevzilerine dönebilmişti. Kayıpların büyük kısmı soğuk ve hastalıktan kaynaklanıyordu.
Bu yenilginin ardından Rus ordusu Şubat 1916’da Erzurum’u, Nisan 1916’da Trabzon’u ele geçirdi. Rusya’daki devrimle birlikte bu cephedeki savaş 16 Aralık 1917’de imzalanan Erzincan Mütarekesi ile sona erdi.
2. Çanakkale Cephesi
18 Mart 1915’te İtilaf donanması Boğaz’ı geçemedi; 25 Nisan’da başlayan kara harekâtı da sonuçsuz kaldı ve İtilaf kuvvetleri Ocak 1916’da yarımadadan çekildi. Osmanlı Devleti’nin savaştaki en büyük zaferi sayılan bu cepheyi Çanakkale 1915 yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.
3. Irak Cephesi
İngilizler savaşın hemen başında Basra Körfezi’ne asker çıkardı ve Dicle boyunca kuzeye ilerledi. 22 Kasım 1915’teki Selman-ı Pak Muharebesi İngiliz ilerleyişini durdurdu. General Townshend komutasındaki İngiliz kuvvetleri Kûtülammâre’ye çekildi; 7 Aralık 1915’te başlayan kuşatmanın sonunda 29 Nisan 1916’da tüm birlikleriyle teslim oldu. Bu, savaşın Osmanlı açısından en önemli kazanımlarından biriydi.
Ancak İngilizler bölgeye yeni kuvvetler getirdi ve Mart 1917’de Bağdat’ı ele geçirdi.
4. Kanal ve Filistin Cephesi
Osmanlı ordusu 1915’te ve 1916’da Sina Çölü’nü geçerek Süveyş Kanalı’na iki kez saldırdı; iki harekât da başarısız oldu. 1917’de İngilizlerin Gazze’yi alma girişimleri iki kez püskürtüldü, ancak aynı yılın sonbaharında General Allenby komutasındaki kuvvetler Gazze’yi ele geçirdi. Kudüs Aralık 1917’de, Noel’den hemen önce düştü.
Eylül 1918’deki Megiddo (Nablus) Muharebesi bu cephenin sonunu getirdi ve Osmanlı kuvvetleri Suriye içlerine kadar geri çekildi.
5. Hicaz ve Yemen Cephesi
1916’da Mekke Emiri Şerif Hüseyin’in oğulları Faysal ve Abdullah, İngiliz desteğiyle Osmanlı Devleti’ne karşı ayaklandı. Bu cephenin en bilinen olayı Medine savunmasıdır. Fahreddin Paşa komutasındaki garnizon, 1916’dan itibaren kuşatılan şehri yaklaşık iki yıl yedi ay boyunca savundu. Paşa, 30 Ekim 1918’deki Mondros Mütarekesi’nden sonra padişahın çağrısına rağmen teslim olmayı reddetti ve şehri savaşın bitiminden sonra 72 gün daha elinde tuttu. 10 Ocak 1919’da kendi askerlerinin bir kısmı tarafından tutuklanarak teslim edildi.
6. Avrupa Cepheleri: Galiçya, Romanya ve Makedonya
Osmanlı Devleti, müttefiklerine destek olmak için Avrupa’ya da asker gönderdi. 1916’da 90 bini aşkın Osmanlı askeri Doğu Avrupa cephesine gitti: XV. Kolordu Galiçya’da, VI. Kolordu Romanya’da, XX. Kolordu ise Makedonya’da savaştı. VI. Kolordu, Romanya ordusunun çöküşüyle sonuçlanan harekâtta yer aldı.
Son: Mondros Mütarekesi
30 Ekim 1918’de Limni Adası’ndaki Mondros Limanı’nda, İngiliz zırhlısı Agamemnon’da imzalanan mütareke ile Osmanlı Devleti’nin savaşı sona erdi. Cephelerin dağınıklığı, ulaşım imkânlarının yetersizliği ve sınırlı kaynaklar, savaşın Osmanlı açısından en büyük zorluklarıydı. Mütarekenin ağır şartları ise kısa süre sonra Millî Mücadele’nin başlamasına yol açtı. Bu mücadelenin dönüm noktasını Sakarya Meydan Muharebesi yazımızda bulabilirsiniz.
Kaynaklar ve İleri Okuma
Kapak görseli: Gazze hattında Osmanlı makineli tüfek birliği, 1917. Görsel: American Colony Jerusalem, Public domain, Wikimedia Commons
