Kitap İncelemesi: Erol Mütercimler, Fikrimizin Rehberi: Gazi Mustafa Kemal

Erol Mütercimler’in Fikrimizin Rehberi: Gazi Mustafa Kemal adlı kitabı, Mustafa Kemal Atatürk’ün Selanik’teki çocukluğundan 10 Kasım 1938’e uzanan hayatını tek ciltte anlatan kapsamlı bir biyografidir. Yazar, Atatürk’ün komutanlığını dört basamakta okur: Trablusgarp çıraklık, Çanakkale kalfalık, Sakarya ustalık, Büyük Taarruz ise “ordinaryüslük” dönemidir. Bu yazıda kitabı bölüm bölüm özetliyor, güçlü yanlarını ve sınırlarını değerlendiriyoruz.

• Yazar: Erol Mütercimler
• Yayınevi: Alfa Yayınları, İnceleme-Araştırma dizisi
• İlk baskı: Ekim 2008
• ISBN: 978-605-106-045-3
• Tür: Biyografi, Türk Devrim Tarihi

Nasıl Bir Kitap?

Kitap, yazarın önsözde anlattığına göre yaklaşık 25 yıllık bir birikimin ürünüdür. Mütercimler temel kaynak olarak anıları, Atatürk’ün Nutuk’unu, demeçlerini, telgraf ve genelgelerini seçtiğini söyler; Ali Fuat Cebesoy, Salih Bozok, Afet İnan, Hasan Rıza Soyak gibi tanıkların hatıraları metnin omurgasını oluşturur. Anlatım kronolojiktir ama kuru bir olaylar dizisi değildir: savaşların yanında Atatürk’ün okuduğu kitaplar, dostlukları, aşkları, hastalıkları ve devrimlerin arkasındaki düşünce de anlatılır.

Yirmi bir bölüm ve bir ekten oluşan kitabın girişinde yazar, Türkiye Cumhuriyeti’ni Mustafa Kemal’in “en büyük eseri” olarak tanımlar ve onun diktatör olup olmadığı tartışmasına geniş yer ayırır. Kitabın adı da buradan gelir: Mütercimler’e göre Atatürk, Türkiye’ye izleyeceği yolu gösteren bir “fikir rehberi”dir.

Bölüm Bölüm Özet

Selanik’ten Harbiye’ye (1–2. Bölümler)

İlk bölümler Mustafa’nın Selanik’teki ailesini, adının hikâyesini, Manastır Askerî İdadisi yıllarını ve ilk gençlik aşkını anlatır. Yazar, 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı’nda kazanılan zaferin büyük devletlerin baskısıyla masada kaybedilmesini, genç Mustafa Kemal’de II. Abdülhamid yönetimine karşı ilk tepkinin doğduğu an olarak öne çıkarır. Ardından İstanbul’daki Harbiye ve Harp Akademisi yılları gelir; Ali Fuat Cebesoy ile ömür boyu sürecek dostluk bu dönemde başlar.

Sürgün, Gizli Örgüt ve Meşrutiyet (3–4. Bölümler)

Kurmay yüzbaşı olarak mezun olur olmaz bir jurnal sonucu tutuklanan Mustafa Kemal, sorgunun ardından Şam’daki 5. Ordu’ya gönderilir. Kitap bu dönemi bir “staj” olarak görür: Şam’da Vatan ve Hürriyet Cemiyeti kurulur, Selanik’e gizli yolculuklar yapılır. Makedonya’ya dönüşünde 1908 Meşrutiyeti’ni ve 31 Mart Ayaklanması’nı yaşar; yazar, onun ordunun siyasete karışmasına karşı çıktığı için İttihat ve Terakki ile yollarının bu yıllarda ayrılmaya başladığını vurgular.

Çıraklık: Trablusgarp ve Balkan Savaşları (5–6. Bölümler)

1911’de İtalya’nın Trablusgarp’ı işgali üzerine gizlice Libya’ya geçen Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal, Derne bölgesinde yerel savaşçılarla birlikte İtalyanlara karşı savaşır. Yazar burada “çıraklık” dönemini görür: ilk kez sahada sorumluluk alan, askerine örnek olan bir komutan. Bölüm, Bingazi yolunda bir Bedevi’nin Mustafa Kemal’in avucuna bakıp “on beş yıl hüküm süreceksin” dediği anekdotla biter; yazar bu hikâyeyi kitabın sonunda yeniden hatırlatır.

Balkan Savaşları’nda Selanik’in kaybı onu derinden sarsar. 1913’te Sofya’ya askerî ataşe olarak atanır; kitap Sofya’daki sosyal hayatı, umutsuz bir aşkı ve bu yıllarda subaylık ve komutanlık üzerine yazdığı düşünceleri de ele alır.

Kalfalık: Çanakkale 1915 (7. Bölüm)

Kitabın en uzun bölümlerinden biri, yazarın daha önceki Gelibolu 1915 çalışmasına dayanır. 18 Mart deniz harekâtından sonra 25 Nisan çıkarmasında 57. Alay’a verilen “Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum” emri, Conkbayırı ve Anafartalar muharebeleri ayrıntılı olarak anlatılır. Yazara göre Çanakkale, genç bir subayın tümen ve kolordu çapında birlikleri yönetebileceğini kanıtladığı “kalfalık” dönemidir. Enver Paşa’nın kıskançlığı da burada belirginleşir: kitap, Harb Mecmuası’nın kapağına konulan Mustafa Kemal fotoğrafının son anda çıkarıldığını anlatır.

Doğu, Suriye ve Avrupa (8–9. Bölümler)

Çanakkale’den sonra Doğu’da 16. Kolordu ile Ruslara karşı savaşır; 1 Nisan 1916’da tuğgeneralliğe yükselir. Ardından Suriye ve Filistin’de 7. Ordu ve Yıldırım Orduları Grubu dönemi gelir; Alman komutanlarla anlaşmazlıkları ve Ekim 1918’de Adana’da Liman von Sanders’ten komutayı devralışı anlatılır. Dokuzuncu bölüm, Veliaht Vahdeddin’le yapılan Almanya gezisini, Batı Cephesi ziyaretini ve Karlsbad’daki tedavisi sırasında tuttuğu günlüğü ele alır.

İşgal Altındaki İstanbul’dan Samsun’a (10–11. Bölümler)

13 Kasım 1918’de Haydarpaşa’ya dönen Mustafa Kemal, Boğaz’a demirleyen işgal donanmasına bakarak “Geldikleri gibi giderler” der. Kitap, Şişli’deki evde geçen altı ayı, Minber gazetesini, 9. Ordu Müfettişliği görevinin nasıl alındığını ve padişahla son görüşmeyi anlatır. 16 Mayıs 1919’da Bandırma vapuruyla yola çıkış, İngilizlerin heyete vize verirken neden kuşkulanmadığı, Havza, Amasya ve Sivas yolunda kurulan pusu bu bölümlerin konusudur.

Kongreler ve Ankara (12–13. Bölümler)

Erzurum’a 3 Temmuz 1919’da varan Mustafa Kemal, İstanbul’un onu görevden aldığı günlerde askerlikten istifa eder. Erzurum ve Sivas kongreleri, Amerikan mandası tartışmaları ve kongrelerin nasıl finanse edildiği ayrıntılı işlenir. On üçüncü bölüm, bozkırın ortasındaki küçük Ankara’nın mücadelenin merkezine dönüşmesini, Misak-ı Millî’yi ve 23 Nisan 1920’de açılan Büyük Millet Meclisi’ni anlatır; Mustafa Kemal ertesi gün oy kullanan 120 milletvekilinden 110’unun oyuyla Meclis başkanı seçilir.

Ustalık ve Ordinaryüslük: İnönü’den Büyük Taarruz’a (14. Bölüm)

Birinci ve İkinci İnönü’den sonra Kütahya-Eskişehir yenilgisi gelir. Yazar, Sakarya Meydan Muharebesi’ni Mustafa Kemal’in “ustalık” savaşı olarak görür ve ünlü “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır” emrini, Çanakkale’de kazanılmış güvenin bir sonucu olarak yorumlar. Başkomutan Meydan Muharebesi ise onun “ordinaryüslüğünün tescili”dir. Bölüm, zaferden sonra üniformayı bırakıp sivil bir devlet adamına dönüşen Mustafa Kemal’le kapanır.

Lozan ve Cumhuriyet (15–16. Bölümler)

“Lozan hezimet mi, başarı mı?” sorusuyla açılan bölümde yazar, Birinci Meclis’teki muhalefeti, İzmir İktisat Kongresi’ni ve Lozan’a giden heyetin seçimini anlatır. Vardığı sonuç açıktır: Lozan bir siyasi zaferdir; ancak yazara göre 1946 sonrası yönetimlerin hataları, Lord Curzon’un, Türk heyetinin reddettiği talepleri “cebine koyduğunu” ve ileride birer birer geri isteyeceğini söylediği uyarıyı haklı çıkarmıştır. On altıncı bölüm saltanatın ve hilafetin kaldırılmasını ve Cumhuriyet’in ilanını “öncü devrimler” olarak ele alır.

Kemalizm ve Ekonomi (17–18. Bölümler)

Kitabın en tartışmacı kısmı burasıdır. Mütercimler, Kemalizmin emperyalizme karşı yapılmış ilk ulusal devrimin ideolojisi olduğunu savunur; 12 Eylül sonrasında “Kemalizm” yerine “Atatürkçülük” teriminin yaygınlaştırılmasını eleştirir. Ekonomi bölümü ise kapitülasyonlara karşı tutumu, İş Bankası’nın kuruluşunu, 1930 sonrası devletçiliği ve Kadro dergisi tartışmalarını anlatır. Yazara göre devletçilik ne liberalizm ne sosyalizmdir; Atatürk’ün deyişiyle “Türkiye’ye has” bir sistemdir.

Özel Hayat: Üç Kadın (19. Bölüm)

Annesi Zübeyde Hanım, Fikriye ve Latife Hanım’ın Mustafa Kemal’in hayatındaki yeri, tanık anlatımlarıyla işlenir. Bölüm, 1923’teki Ali Şükrü Bey cinayeti ve Topal Osman Ağa’nın sonuyla kapanır; yazar, olayla ilgili yaygın bazı anlatıları kaynaklarla karşılaştırarak düzeltmeye çalışır.

Devrimler ve Tepkiler (20. Bölüm)

Şapka kanunu, kadın hakları, eğitim, harf devrimi ve hukuk alanındaki dönüşüm tek tek ele alınır. Yazar devrimlerin bir anda değil, Erzurum günlerinden beri olgunlaşan bir planın parçası olarak hayata geçirildiğini savunur. Bölüm, devrimlere tepkileri de anlatır: İstiklal Mahkemeleri, 1926 İzmir suikastı, Serbest Cumhuriyet Fırkası denemesi ve Kubilay olayı. Son kısım, “Atatürk dinsiz mi?” sorusuna ayrılmıştır; yazar bu iddiaları devrim karşıtı bir propaganda olarak görür.

Son Yıllar ve Ölüm (21. Bölüm ve Ek)

Son bölüm, yakınlarının gözünden Atatürk’ün fiziksel portresiyle başlar; hastalığını, Ankara’daki son günlerini, Mersin-Adana yolculuğunu ve Savarona yatındaki günleri anlatır. Kitap, 10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05’teki ölümü ve 19 Kasım’daki cenaze törenini aktarır. Ekte ise Atatürk’ün mallarını millete bağışlaması ve vasiyeti yer alır.

Güçlü Yanları

Kitap, Atatürk’ü yalnızca komutan ya da devlet kurucusu olarak değil; okuyan, yazan, tartışan, sevip kırılan bir insan olarak anlatır. Tanık anılarından seçilmiş anekdotlar metni canlı tutar. Çıraklıktan ordinaryüslüğe uzanan çerçeve, askerî kariyeri akılda kalıcı bir şekilde düzenler. Ekonomi, ideoloji ve devrimlere ayrılan bölümler, savaş anlatısının ötesine geçmek isteyen okur için iyi bir çerçeve sunar.

Sınırları

Mütercimler tarafını saklamaz: önsözde kendini gururla Kemalist olarak tanımlar ve anlattığı kişiyi “benim Gazi Mustafa Kemal Atatürk’üm” diye anar. Bu yüzden kitap tarafsız bir akademik biyografi değil, hayranlıkla yazılmış bir yorumdur. Anılara dayanmak metni canlı kılar ama anıların öznel olduğu unutulmamalıdır. Rüyalar ve fal gibi efsaneleşmiş anekdotlar da her zaman eleştirel bir süzgeçten geçirilmez.

Yazar, önsözde dikkat çekici bir not daha düşer: Temmuz 2008’de bir soruşturma kapsamında gözaltına alındığını, arşivinin bir kısmının elinden çıktığını ve bu yüzden son iki bölümü planladığı gibi tamamlayamadığını söyler. Nitekim son bölümlerde başka araştırmacıların derlemelerinden yapılan alıntılar artar. Girişte 2008’in siyasi tartışmalarına yapılan göndermeler de kitabın yazıldığı dönemin izlerini taşır.

Kimler Okumalı?

Atatürk’ün hayatını baştan sona, akıcı bir anlatıyla okumak isteyenler için iyi bir başlangıçtır. Tek başına okumak yerine, Atatürk’ün kendi kaleminden Nutuk ve farklı yaklaşımlarla yazılmış biyografilerle birlikte okunması, okura daha dengeli bir tablo sunar.

Yazar Hakkında

Erol Mütercimler 1954’te Kars’ta doğdu. Kitaptaki biyografisine göre İstanbul Üniversitesi Fizik Bölümü’nü bitirdi; Deniz Kuvvetleri’nde öğretmenlik ve Deniz Müzesi müdürlüğü yaptıktan sonra binbaşı rütbesinden emekli oldu. Uluslararası ilişkiler alanında doktora yaptı, çeşitli üniversitelerde Türk Devrim Tarihi ve strateji dersleri verdi, televizyon programları hazırladı. Gelibolu 1915, Bu Vatan Böyle Kurtuldu ve Komplo Teorileri bilinen diğer kitaplarındandır.

Karboğazı’nda İlgili Yazılar

Kitabın “kalfalık” ve “ustalık” dönemlerini sitemizde ayrıca işledik: Çanakkale 1915, Sakarya Meydan Muharebesi ve Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı’nın cepheleri.

Kitabı okudunuz mu? Görüşlerinizi Karboğazı Forum’daki tartışma konusunda paylaşabilirsiniz.

Kaynak

Erol Mütercimler, Fikrimizin Rehberi: Gazi Mustafa Kemal, Alfa Yayınları, İstanbul, 1. baskı Ekim 2008, ISBN 978-605-106-045-3. Bu özet, kitabın 8. baskısının (Kasım 2010) metnine dayanılarak hazırlanmıştır; değerlendirmeler Karboğazı’na aittir.

Kapak görseli: Mustafa Kemal ve silah arkadaşları Anafartalar’da, Servet-i Fünun dergisi, 6 Ocak 1916. Görsel: Servet-i Fünun Dergisi, kamu malı, Wikimedia Commons