Kitap İncelemesi: Edward J. Erickson, Size Ölmeyi Emrediyorum!

Edward J. Erickson’ın Size Ölmeyi Emrediyorum! adlı kitabı, Osmanlı ordusunun Birinci Dünya Savaşı’ndaki dört yılını Türk askerî kaynaklarına dayanarak anlatan ilk kapsamlı İngilizce çalışmadır. Kitabın temel iddiası açıktır: Osmanlı ordusu, yaygın kanının aksine dağınık ve etkisiz bir güç değil, ağır yokluklara rağmen dört yıl boyunca birçok cephede savaşmayı sürdürebilen dirençli bir orduydu.

• Yazar: Edward J. Erickson
• Özgün adı: Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War, Greenwood Press, 2001, 265 sayfa
• Türkçe baskı: Size Ölmeyi Emrediyorum! Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Ordusu, çev. Tanju Akad, Kitap Yayınevi, İstanbul 2003
• Tür: Askerî tarih

Nasıl Bir Kitap?

Kitap kronolojik ilerler: 1914’teki seferberlik ve savaş planlarıyla başlar; Kafkas, Çanakkale, Irak, Sina-Filistin cephelerini ve Galiçya, Romanya, Makedonya’ya gönderilen kolorduları yıl yıl izler. Anlatı kolordu ve tümen düzeyinde kalır; hangi birliğin nerede, hangi mevcutla bulunduğunu gösteren kuruluş çizelgeleri ve ekler kitabın önemli bir bölümünü oluşturur. Adını Mustafa Kemal’in Çanakkale’de 57. Alay’a verdiği ünlü emirden alır.

Erickson, emekli bir Amerikan subayıdır ve Türkçe kaynakları kullanabilmesi kitabı benzerlerinden ayırır. Başlıca dayanağı Genelkurmay’ın yayımladığı resmî harp tarihi ciltleridir; bu ciltler o güne kadar Batı literatüründe neredeyse hiç kullanılmamıştı.

Öne Çıkan Tezler

• Osmanlı kurmay sistemi ve subay kadrosu, Balkan Savaşları’ndaki yenilgiden sonra hızla toparlanmış ve savaş boyunca işlemeye devam etmiştir.
• Ordunun asıl zaafı komuta değil, ikmaldir: yetersiz demiryolu ağı, yiyecek, giyecek ve sağlık hizmeti eksikliği.
• Kayıpların büyük bölümü çarpışmadan değil hastalıktan kaynaklanmıştır. Erickson’ın hesabına göre seferber edilen yaklaşık 2,8 milyon askerden yaklaşık 770 bini hayatını kaybetmiş, bu ölümlerin yarıdan fazlası hastalık yüzünden olmuştur.
• Çanakkale ve Kut gibi başarılar tesadüf değil, iyi eğitilmiş birliklerin ve savunma doktrininin sonucudur.

Güçlü Yanları

Kitap, Osmanlı ordusunu yalnızca düşmanlarının gözünden anlatan literatürdeki büyük bir boşluğu doldurur. Birlik kuruluşları, mevcutlar ve kayıp tabloları başvuru kaynağı niteliğindedir. Sarıkamış gibi efsaneleşmiş konularda rakamlara soğukkanlı yaklaşır; bu açıdan Sarıkamış Harekâtı yazımızdaki kayıp tartışmasıyla birlikte okunabilir.

Sınırları

Kitabın gücü aynı zamanda zayıflığıdır: resmî harp tarihlerine bu kadar dayanmak, o kaynakların bakışını ve boşluklarını da devralmak demektir. Anlatı karargâh düzeyinde kalır; siperdeki askerin deneyimi, toplum ve ekonomi pek yer bulmaz. Yoğun birlik numaraları ve harekât ayrıntıları genel okur için yorucu olabilir.

Kitabın 1915 Ermeni tehcirini ele alış biçimi literatürde tartışmalıdır. Erickson konuyu ağırlıklı olarak askerî güvenlik ve cephe gerisi açısından değerlendirir; bazı eleştirmenler bu yaklaşımı ve resmî askerî kaynaklara dayanmasını yetersiz bulur. Bu bölümü okurken farklı görüşteki çalışmalara da bakmak yerinde olur.

Kimler Okumalı?

Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı cephelerini harekât düzeyinde öğrenmek isteyenler ve askerî tarih meraklıları için temel bir başvuru kitabıdır. Akıcı bir hikâye arayan okur için ise Çanakkale 1915 ve Osmanlı’nın cepheleri yazılarımız daha iyi bir başlangıç olabilir.

Kaynaklar

• Edward J. Erickson, Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War, Greenwood Press, Westport 2001. Türkçesi: Size Ölmeyi Emrediyorum! Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Ordusu, çev. Tanju Akad, Kitap Yayınevi, İstanbul 2003.
• Kitap, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Sarıkamış Harekâtı” maddesinin kaynakçasında da yer alır.
• Değerlendirmeler Karboğazı’na aittir.

Kapak görseli: Kafkas Cephesi’ni konu alan Rus halk baskısı (lubok), 1915. Propaganda amaçlı bir Rus yayınıdır. British Library koleksiyonu, Library of Congress World Digital Library