Sarıkamış Harekâtı (1914–1915): Allahuekber Dağları’nda Ne Oldu?

Sarıkamış Harekâtı, 22 Aralık 1914 ile 4 Ocak 1915 arasında Osmanlı Üçüncü Ordusu’nun Kafkas Cephesi’nde Rus kuvvetlerini kuşatmak için giriştiği kış taarruzudur. Harekât, kuşatmanın başarısız olması ve ordunun dağ yollarından Erzurum’a çekilmesiyle sonuçlandı. Yaygın olarak tekrarlanan “90.000 şehit” rakamı ise akademik kaynaklarda doğru kabul edilmez; aşağıda kayıp tartışmasını kaynaklarıyla veriyoruz.

Harekâta Giden Yol

Rus taarruzu 1 Kasım 1914’te başlamış, Üçüncü Ordu bu taarruzu Köprüköy yakınlarında karşılamış ve kasım sonunda çarpışmalar durmuştu. Osmanlı Başkomutanlığı, Rusların Avrupa cephesine kuvvet kaydırmasını önlemek için bir kuşatma harekâtı tasarladı. Planı Alman karargâh subayları, özellikle Bronsart von Schellendorf destekliyordu.

Üçüncü Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa kış ortasında taarruzu uygun görmüyordu. Durumu yerinde inceleyen Hâfız Hakkı Bey ise bir kolordu cepheden oyalarken iki kolordunun Bardız-Oltu üzerinden kuşatma yapabileceğini bildirdi. Enver Paşa 6 Aralık’ta İstanbul’dan yola çıktı, 15 Aralık’ta Köprüköy’deki ordu karargâhına ulaştı. Hasan İzzet Paşa 18 Aralık gecesi istifa edince komutayı bizzat üstlendi ve taarruz emrini 19 Aralık gecesi imzaladı.

Kuvvetler ve Koşullar

• Osmanlı tarafı: 9., 10. ve 11. kolordular ile bir süvari tümeni. ATASE Arşivi’ne dayanan rakama göre jandarma ve menzil birlikleri hariç 96.550 savaşçı.
• Rus tarafı: Sarıkamış ve Oltu gruplarında toplam yaklaşık 65.000 asker.
• İkmal: Ruslar Tiflis-Gümrü-Kars-Sarıkamış demiryolunu kullanabiliyordu. Osmanlı tarafının en yakın istasyonu, cepheye yaklaşık 600 kilometre uzaktaki Ulukışla’ydı.
• Kışlık giyim: Alman subay Guse’nin aktardığına göre cepheye gönderilen kışlık giyim yüklü gemiler Karadeniz’de Rus filosu tarafından batırılmıştı.

Plan

11. Kolordu cepheden taarruz ederek Rusları oyalayacak, 10. Kolordu İd (Narman)-Oltu-Bardız hattından, 9. Kolordu ise daha güneyden ilerleyerek Kars yolunu kesecekti. Hedef, Rusların ikmal üssü olan ve o günlerde neredeyse savunmasız durumdaki Sarıkamış’tı.

Harekâtın Seyri

22–25 Aralık: İlerleyiş

Kar yolları kapatınca 9. Kolordu yön değiştirip doğrudan Sarıkamış’a yöneldi. 10. Kolordu, General İstomin komutasındaki yaklaşık 15.000 kişilik Oltu grubunu geri attı. 25 Aralık’ta 9. Kolordu öncüleri Bardız Geçidi’nde kendilerini saatlerce oyalayan bir Rus müfrezesini püskürttü ve Yukarı Sarıkamış’a kadar ilerledi.

Kolordu komutanı Ali İhsan Paşa yorgun birlikleri dinlendirmek için gece taarruzunu durdurdu. Ruslar bu süreyi kasabaya takviye yetiştirmek için kullandı; 26 Aralık sabahı Sarıkamış’taki Rus askeri 4.000’i aşmıştı.

26–27 Aralık: Sarıkamış Önünde

26 Aralık’taki ilk taarruz Rus topçu ateşi karşısında sonuç vermedi. Aynı günlerde Hâfız Hakkı Bey, 10. Kolordu’nun iki tümenini çekilen Oltu müfrezesinin peşinden Allahuekber Dağları’na yöneltti. Bu karar plandan sapma olarak değerlendirilir: birlikler hem Sarıkamış’tan uzaklaştı hem de kışın en ağır koşullarında dağları aşmak zorunda kaldı. 27 Aralık’ta Selim yakınlarında demiryolu tahrip edildi; Rus komutan Mişlayevski görevi Yudeniç’e bırakıp Tiflis’e döndü.

1–4 Ocak: Karşı Kuşatma ve Ricat

1 Ocak 1915’te Yudeniç, Bardız-Sarıkamış hattında karşı kuşatma harekâtını başlattı. Enver Paşa 3 Ocak’ta, 9. ve 10. kolorduları Hâfız Hakkı Paşa’nın komutasına bırakarak cepheden ayrıldı. 4 Ocak’ta ricat emri verildi. Birlikler dağ yollarından Erzurum’a çekildi; toplar ve makineli tüfekler geride kaldı. 9. Kolordu Komutanı Ali İhsan Paşa, tümen komutanları ve karargâhıyla birlikte esir düştü.

Kayıplar: “90.000” Rakamı Nereden Geliyor?

Sarıkamış’ta 90.000 askerin donarak öldüğü bilgisi çok yaygındır, ancak harekâta katılan savaşçı sayısı zaten 96.550’dir ve akademik literatür bu rakamı kabul etmez. TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki madde, eldeki verileri şöyle özetler:

• Şehitler: Rus yetkililerin defnettiği Osmanlı askeri sayısı Maslofski’ye göre 23.000’dir; bunların 18.000’i Sarıkamış çevresindedir. Guse toplamı yaklaşık 30.000 olarak verir.
• Esirler: Yudeniç’in günlüğüne göre yaklaşık 20.000 asker.
• Hastalar: 8 Şubat 1915 kayıtlarına göre hastanelerde 15.808 hasta ve yaralı vardı. Tifüs salgını çok can aldı; Hâfız Hakkı Paşa da 12 Şubat 1915’te Erzurum’da tifüsten öldü.
• Rus kayıpları: Maslofski’ye göre 20.000’den fazla ölü, yaralı ve hasta ile 9.000’den fazla donarak ölen; esirlerle birlikte toplam yaklaşık 30.000.

Rakamlar kaynağa göre değişir ve kesin bir sayı vermek mümkün değildir. Kesin olan, Üçüncü Ordu’nun birkaç hafta içinde savaş gücünün büyük bölümünü yitirdiği ve kayıpların önemli kısmının çarpışmadan değil, soğuk, açlık ve hastalıktan kaynaklandığıdır.

Neden Başarısız Oldu?

• Kış ortasında, yolsuz ve yüksek bir arazide geniş bir kuşatma manevrası denenmesi.
• Demiryolundan yoksun, kağnı ve yük hayvanına dayanan ikmal sistemi; kışlık giyim ve yiyecek eksikliği.
• Sarıkamış önündeki gecikme ve Rusların bu sürede takviye alması.
• 10. Kolordu’nun Allahuekber Dağları’na yönelerek plandan sapması.
• Ordu komutanının itirazına rağmen harekâtta ısrar edilmesi.

Sonuç

İstanbul basını harekâtı başlangıçta zafer olarak duyurdu; yenilginin boyutu uzun süre kamuoyundan gizlendi. Madde yazarı Tuncay Öğün’e göre Sarıkamış, abartılı kayıp rakamlarından çok, Osmanlı askerî gücünün müttefik hedefleri uğruna harcanmasının bir göstergesi olarak değerlendirilmelidir. Kafkas Cephesi’nin genel çerçevesi için Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı’nın Cepheleri yazımıza, Osmanlı ordusunun savaştaki performansı için Erickson incelememize bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• Tuncay Öğün, “Sarıkamış Harekâtı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, EK-2. cilt, Ankara 2019, s. 470–473. Çevrim içi madde. Bu yazıdaki tarih, kuvvet ve kayıp verileri bu maddeye dayanır.
• Görseller: British Library’nin Birinci Dünya Savaşı koleksiyonundaki Rus lubok baskıları, Library of Congress World Digital Library üzerinden.

İleri Okuma

Maddenin kaynakçasında yer alan ve konuyu derinleştirmek isteyenlere önerilen başlıca eserler: Maslofski, Umumî Harpte Kafkas Cephesi (Ankara 1935); F. Guse, Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi (Ankara 2007); Nikolski, Bir Rus Generalinin Anlatımıyla Sarıkamış Harekâtı (İstanbul 2010); Ali İhsan Sabis, Harp Hatıralarım; Arif Baytın, Sessiz Ölüm: Sarıkamış Günlüğü (İstanbul 2007); Tuncay Öğün, Kafkas Cephesinin I. Dünya Savaşındaki Lojistik Desteği (Ankara 1999).

Kapak görseli: Sarıkamış muharebesini gösteren Rus halk baskısı (lubok), Moskova, E. Konovalov matbaası, 1915. Propaganda amaçlı bir Rus yayınıdır. British Library koleksiyonu, Library of Congress World Digital Library