Kısaca: Bâbıâli Baskını, 23 Ocak 1913’te Enver Bey’in önderliğindeki küçük bir İttihatçı grubun hükümet merkezini basarak Kâmil Paşa kabinesini istifaya zorladığı darbedir. Osmanlı tarihinde bir hükümetin silah zoruyla devrildiği en bilinen olaylardan biridir ve İttihat ve Terakkî’nin savaş sonuna kadar sürecek tek parti yönetimini başlatmıştır.
1. Arka plan: Balkan Savaşı ve Edirne
- 8 Ekim 1912’de başlayan Balkan Savaşı’nda Osmanlı orduları kısa sürede ağır yenilgiler aldı.
- 29 Ekim 1912’de Kâmil Paşa hükümeti kuruldu. İttihat ve Terakkî bu dönemde muhalefetteydi.
- 17 Ocak 1913’te büyük devletler, Edirne’nin Bulgaristan’a, Ege adalarının Balkan devletlerine bırakılmasını isteyen bir nota verdi.
- 22 Ocak’ta Dolmabahçe’de toplanan meclis, notaya cevap verilmesini kararlaştırdı. İttihatçılar, hükümetin Edirne’yi teslim edeceği kanısındaydı.
Kuşatma öncesinde Edirne, 1912. Fotoğraf: Agence Rol, Bibliothèque nationale de France (Gallica), kamu malı.
2. 23 Ocak 1913: Baskın
Enver Bey, sekiz on kişilik bir grupla Bâbıâli’ye yürüdü; yol boyunca kalabalık da onlara katıldı. Talat Bey daha önce kılık değiştirerek binaya girmişti. İçeride çatışma çıktı:
- Sadrazam yaveri Nâfiz Bey ve Harbiye nazırının yaveri Kıbrıslızâde Tevfik Bey öldürüldü.
- Tevfik Bey, ölmeden önce baskıncılardan Mustafa Necib’i vurdu.
- Polis komiseri Celâl Bey de hayatını kaybetti.
- Gürültü üzerine dışarı çıkan Harbiye Nazırı Nâzım Paşa, Yakub Cemil tarafından şakağından vurularak öldürüldü.
Baskında öldürülen Harbiye Nazırı Nâzım Paşa, 1912. Fotoğraf: Agence Rol, Bibliothèque nationale de France (Gallica), kamu malı.
3. İstifa ve yeni hükümet
Enver ve Talat beyler sadrazamın odasına girerek Kâmil Paşa’dan istifasını istedi. Kâmil Paşa’nın yazdığı istifa metni, “ahali ve asker tarafından vuku bulan teklif üzerine” çekildiğini belirtecek biçimde değiştirildi. Enver Bey istifayı saraya götürdü; Sultan Reşad, Mahmud Şevket Paşa’yı sadrazamlığa atadı. Aynı saatlerde Cemal Bey İstanbul muhafızlığını, Azmi Bey polis müdürlüğünü devraldı.
4. Sonuçları
- İttihat ve Terakkî iktidarı ele geçirdi; muhalefet tasfiye edildi, önde gelen muhalifler tutuklandı ya da sürgüne gönderildi.
- Baskının gerekçesi Edirne’yi kurtarmaktı, ancak yeni hükümet de kenti savunamadı: Edirne Mart 1913’te düştü ve 30 Mayıs 1913 Londra Antlaşması’yla Bulgaristan’a bırakıldı.
- Kent, İkinci Balkan Savaşı sırasında 22 Temmuz 1913’te geri alındı.
- Mahmud Şevket Paşa’nın Haziran 1913’te suikasta kurban gitmesinden sonra yönetim tümüyle İttihatçı kadronun eline geçti. Enver Bey bir yıl içinde Harbiye nazırı oldu.
Akılda kalsın
- Tarih: 23 Ocak 1913. Lider: Enver Bey. Devrilen: Kâmil Paşa hükümeti.
- Nâzım Paşa’yı vuran kişi Yakub Cemil’dir.
- Baskın, 1918’e kadar sürecek İttihat ve Terakkî yönetiminin başlangıcıdır.
Dönemin fotoğrafları için: Fotoğraflarla Enver Paşa.
Kaynak: Cevdet Küçük, “Bâbıâli Baskını”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 4. cilt, İstanbul 1991, s. 389–390 (çevrim içi). M. Şükrü Hanioğlu, “Enver Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 11. cilt, 1995, s. 261–264. İleri okuma: Yusuf Hikmet Bayur, Türk İnkılâbı Tarihi; Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler.