Fotoğraflarla Irak Cephesi: Basra’dan Bağdat’a (1901–1918)

Irak Cephesi, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı ordusunun İngiliz-Hint kuvvetlerine karşı Basra’dan Musul’a uzanan hat boyunca dört yıl savaştığı cephedir. Bu galeri iki bölümden oluşur: önce savaştan hemen önceki Basra ve Bağdat’ı bir Fransız gezginin 1901–1902 tarihli albümünden, sonra savaş yıllarını dönemin basın fotoğraflarından izliyoruz. Cephenin ilk komutanlarından Süleyman Askerî Bey’in hikâyesi bu coğrafyada geçer.

Okurken akılda tutulmalı: Savaş yıllarına ait fotoğrafların tamamı İngiliz tarafında çekilmiş ve müttefik basınına dağıtılmıştır. Osmanlı tarafının bu cepheden bıraktığı görsel kayıt çok daha azdır; bu nedenle gördüklerimiz cephenin yalnızca bir yüzüdür.

Savaştan Önce: Osmanlı Irak’ı (1901–1902)

1. Basra Önünde Şattülarap

Dicle ile Fırat’ın birleşerek Körfez’e döküldüğü Şattülarap, Basra’yı bir liman kenti yapan su yoludur. Albümün sahibi, kıyıdaki hurmalıkların zenginliğini not etmiştir. İngilizlerin Kasım 1914’te ilk hedefi burası oldu: Basra 22 Kasım 1914’te işgal edildi.

2. Bağdat’ta Dicle Köprüsü

Bağdat’ın iki yakasını birbirine bağlayan dubalı köprü, kentin yüzyıllardır değişmeyen simgelerindendi. Bağdat, Osmanlı’nın Irak’taki idari ve askerî merkeziydi; Süleyman Askerî Bey 1909’dan sonra burada jandarma alayını düzenlemiş, Ocak 1915’te ise vali ve umum kumandan olarak geri dönmüştü. Kent 11 Mart 1917’de İngilizlerin eline geçti.

3. Kâzımiye

Altın kaplama kubbeleri ve minareleriyle Kâzımiye, Bağdat’ın kuzeyindeki en önemli ziyaret yerlerindendir. Albüm sayfası, savaşın geçeceği nehir boylarının barış zamanındaki görüntüsünü de verir: kayıklar, hurmalıklar ve alçak kıyılar. Ordular bu nehirler boyunca ilerleyecek, ikmal de büyük ölçüde nehir gemileriyle yapılacaktı.

Savaş Yılları (1916–1918)

4. Karaya Çıkan Birlikler (1916)

İngiliz kuvvetleri Irak’a Hindistan’dan deniz yoluyla taşındı ve Basra üzerinden nehir boyunca kuzeye sevk edildi. 1916’da, Kutülamâre’de kuşatılan tümeni kurtarmak için cepheye büyük takviyeler gönderildi.

5. Kutülamâre Günleri (1916)

General Townshend komutasındaki İngiliz tümeni, Aralık 1915’ten itibaren Kutülamâre’de Osmanlı 6. Ordusu tarafından kuşatıldı ve 29 Nisan 1916’da teslim oldu. Kutülamâre, Çanakkale’den sonra Osmanlı ordusunun savaştaki en büyük başarısı sayılır. Süleyman Askerî Bey’in bir yıl önce Şuaybiye’de başaramadığını, aynı cephede halefleri başarmıştı.

6. Hurmalıklar Arasında (1916)

Irak’taki İngiliz ordusunun büyük bölümü Hindistan’dan getirilen askerlerden oluşuyordu. Bataklık arazi, taşkınlar ve sıcak, iki taraf için de düşman kadar zorlu birer engeldi.

7. Ele Geçirilen Tüfekler (1916)

Bu tür kareler müttefik basınında zafer haberi olarak yayımlanırdı. Fotoğrafı okurken amacını da hesaba katmak gerekir: aynı aylarda İngiliz ordusu Kutülamâre’de savaşın en ağır yenilgilerinden birini yaşamıştı.

8. Tahrip Edilen Tank (1918)

Savaşın son yılında cepheye tanklar da getirildi. Osmanlı topçusunun isabetiyle devre dışı kalmış bu araç, malzeme üstünlüğüne rağmen direnişin sonuna kadar sürdüğünü gösterir. Mütareke imzalandığında cephe Musul’un güneyindeydi.

Kaynaklar

• Görseller: Bibliothèque nationale de France, Gallica. İlk üç görsel Société de Géographie koleksiyonundaki Gaston Baudon albümünden (1901–1902), diğerleri Agence Rol basın fotoğraflarındandır. Tırnak içindeki başlıklar özgün kayıtlardan çevrilmiştir.
• Benjamin C. Fortna, “Askerî Bey, Süleymân”, 1914-1918-online, 2016. Çevrim içi madde.
• “Süleyman Askerî Bey’in Irak ve Havalisi Umum Kumandanlığı Dönemi Faaliyetleri”, lisansüstü tez, YÖK Açık Bilim.