Büyük Taarruz (1922): Kocatepe’den İzmir’e On Dört Gün
26 Ağustos 1922 sabahı Kocatepe’den açılan topçu ateşiyle başlayan Büyük Taarruz, üç yılı aşkın süredir devam eden Millî Mücadele’yi askerî olarak sonuçlandırdı. Beş gün içinde Yunan ordusunun ana kuvveti dağıtıldı, on dört gün sonra Türk ordusu İzmir’e girdi. Sakarya’da savunmada kazanılan zafer, bu kez taarruzla tamamlanıyordu.
“Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!”
Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın orduya tamimi. Aktaran: Hakan Yaşar, Atatürk Yolu Dergisi, 73 (2023), s. 397 (Peyam-Sabah, 5 Eylül 1922)
Kısa Kronoloji
- Eylül 1921 – Ağustos 1922: Sakarya’dan sonra yaklaşık 10,5 ay süren hazırlık dönemi.
- 26 Ağustos 1922, 04.00: Kocatepe’den topçu ateşiyle genel taarruz başlar.
- 27 Ağustos, 08.30: Afyon kurtarılır.
- 30 Ağustos: Başkomutan Muharebesi; Yunan ordusunun ana kuvveti imha edilir.
- 2 Eylül: Yunan komutanı General Trikupis esir alınır.
- 9 Eylül: Türk ordusu İzmir’e girer.
- 18 Eylül: Yunan ordusu Anadolu’yu tamamen terk eder.
- 11 Ekim 1922: Mudanya Mütarekesi imzalanır.
Hazırlık: On Buçuk Ay ve On Günlük Gizli Yürüyüş
Güzin Çaykıran’a göre Türk ordusu Sakarya’dan sonraki yaklaşık 10,5 ayı taarruz hazırlıklarıyla geçirdi. Hakan Yaşar, ciddi bir para, asker ve silah eksikliği çeken ordunun bu sürede asker sayısı bakımından Yunan ordusuyla hemen hemen eşitlendiğini belirtir. Asıl mesele, kuvvetleri düşmana fark ettirmeden Afyon’un güneyine yığmaktı. Yalnızca 2. Kolordu’nun intikali 24.500 asker, 5.000 hayvan ve 48 topun yer değiştirmesi demekti; ses çıkmaması için top tekerleklerine ve askerlerin ayaklarına bez sarıldı.
Solda: Ajans başlığıyla “Kemalist orduların başkomutanı Mustafa Kemal”, 1922. Agence Meurisse, BnF Gallica, kamu malı.
“Kesintisiz 10 gün süren bu on binlerin hareketi büyük bir gizlilikle başlamış ve bitmişti.”
Güzin Çaykıran, Askerî Tarih Araştırmaları Dergisi, 34 (2022), s. 262
G. Şahin de gizliliği taarruzun en büyük başarılarından biri sayar: taarruz kararını yalnızca birkaç komutan biliyordu. Yunan komutanlığı ise tahkimatına ve topçusuna fazlasıyla güveniyordu.
26–27 Ağustos: Kocatepe ve Afyon
Taarruz 26 Ağustos 1922 Cumartesi günü saat 04.00’te Kocatepe’den açılan topçu ateşiyle başladı; taarruzun ağırlık merkezindeki 4. Kolordu için topçu hazırlığı 04.30–06.00 arasına planlanmıştı. Çaykıran’ın “taarruzun kalpgâhı” dediği bu kolordunun cephesinde Yunan mevzileri yarıldı ve Afyon 27 Ağustos sabahı saat 08.30’da kurtarıldı.
30 Ağustos: Başkomutan Muharebesi
Çekilen Yunan kuvvetleri 30 Ağustos’ta Dumlupınar yakınlarında kuşatıldı. Şahin’in aktardığına göre Meclis’e verilen bilgide, muharebenin kesin safhasının Aslıhanlar, Çal ve Eminören çevresinde, bizzat Mustafa Kemal Paşa’nın komutasında geçtiği bildiriliyordu; muharebe bu yüzden “Başkomutan Muharebesi” adını aldı. Zafer bedelsiz değildi: Çaykıran’a göre yalnızca 4. Kolordu’nun Büyük Taarruz’daki zayiatı 40 subay ve 2.280 er şehit, 142 subay ve 6.854 er yaralıydı.
“Türk komutanları komuta etmesini, Türk askeri ölmesini bildi.”
Mustafa Kemal Paşa; Yakup Kadri Karaosmanoğlu’ndan aktaran: G. Şahin, Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6 (2022), s. 103
Akdeniz’e Doğru: Takip ve İzmir
Zaferin ardından Mustafa Kemal Paşa’nın orduya verdiği hedef Akdeniz’di. Takip harekâtı sırasında, 2 Eylül’de Yunan komutanı General Nikolaos Trikupis esir alındı. Türk ordusu 9 Eylül 1922’de İzmir’e girdi; 18 Eylül’de Yunan ordusu Anadolu’yu tamamen terk etti. Yaşar, taarruz öncesinde Millî Mücadele’ye karşı yayın yapan İstanbul’daki muhalif basının bu günlerde nasıl bir tutum aldığını inceler; İzmir’de işgal döneminde çıkan Islahat gazetesi 9 Eylül’den sonra bir daha yayımlanmadı.
Mudanya’ya Giden Yol
Askerî zafer, 11 Ekim 1922’de imzalanan Mudanya Mütarekesi ile siyasi sonuca bağlandı. Görüşmelerde Ankara’yı Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa temsil etti; aynı isim birkaç hafta sonra Lozan’da baş delege olacaktı. Bu dönemin fotoğraflarını Fotoğraflarla Millî Mücadele galerimizde bulabilirsiniz.
Solda: İsmet Paşa, 1922. Agence Rol (Vianello klişesi), BnF Gallica, kamu malı.
Nasıl Hatırlanmalı?
Büyük Taarruz çoğu zaman beş günlük bir yıldırım harekâtı olarak anlatılır; oysa onu mümkün kılan, on buçuk aylık sabırlı hazırlık ve gizlenmiş bir yığınaktır. Şahin’in “Kocatepe ruhu” dediği moral gücü de bu hazırlığın parçasıdır. 30 Ağustos bugün Zafer Bayramı olarak kutlanır; ancak zaferi yalnızca bir günün değil, Sakarya’dan Mudanya’ya uzanan bir yılın sonucu olarak okumak daha doğrudur. Dönemi ekranda izlemek isteyenler için Kurtuluş (1994) incelememiz de var.
Kaynaklar
- Güzin Çaykıran, “Büyük Taarruz’un Kalpgâhı: 4’üncü Kolordu (26-30 Ağustos 1922)”, Askerî Tarih Araştırmaları Dergisi, 34 (2022), s. 257–285. DOI: 10.46953/askeritarih.1143023.
- G. Şahin, “‘Kocatepe Ruhu’: Büyük Taarruz ve Başkomutan Meydan Muharebesi’nin Kazanılmasında Psiko-Sosyal Güç Faktörü Üzerine Bir Değerlendirme”, Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6 (100. Yılında Büyük Taarruz Özel Sayısı, 2022), s. 97–112. DOI: 10.30692/sisad.1116045.
- Hakan Yaşar, “Muhalif Basının Penceresinden Öncesi ve Sonrasıyla Büyük Taarruz”, Atatürk Yolu Dergisi, 73 (2023), s. 386–404. DOI: 10.46955/ankuayd.1360643.
- Görseller: Bibliothèque nationale de France, Gallica (Agence Rol ve Agence Meurisse basın fotoğrafları). Kamu malı.
İleri Okuma
Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk; Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklâl Harbi serisinin Büyük Taarruz ciltleri; Afyon Kocatepe Üniversitesi, 100. Yılında Büyük Taarruz Sempozyumu Bildirileri, 2022.
Kapak görseli: Mustafa Kemal Paşa, 1922. Görsel: Agence Rol (Vianello klişesi), BnF Gallica, kamu malı
