Dizi İncelemesi: Kurtuluş (1994)

TRT’nin 1994’te yayımladığı Kurtuluş, Millî Mücadele’nin son iki yılını anlatan altı bölümlük bir televizyon dizisidir. Yönetmenliğini Ziya Öztan’ın yaptığı, senaryosunu Turgut Özakman’ın yazdığı yapım, 1921 baharından Mudanya Mütarekesi’ne uzanan dönemi; Sakarya’yı ve Büyük Taarruz’u merkeze alır. Mustafa Kemal Paşa’yı Rutkay Aziz, İsmet Paşa’yı Savaş Dinçel canlandırır.

Künye

• Yapım: TRT, 1994
• Yönetmen: Ziya Öztan
• Senaryo: Turgut Özakman
• Oyuncular: Rutkay Aziz (Mustafa Kemal Paşa), Savaş Dinçel (İsmet Paşa)
• Biçim: Altı bölümlük dizi; TRT’nin dijital platformu tabii’de 2 saat 16 dakikalık bir film kurgusu da yer alıyor.

Ne Anlatıyor?

Dizi, hikâyeyi yalnızca cephede değil, üç ayrı düzlemde kurar: Ankara’da Meclis ve karargâh, cephede subaylar ve erler, Avrupa başkentlerinde ise İngiliz ve Yunan karar vericiler. Böylece Sakarya’dan sonra neden hemen taarruza geçilmediği, hazırlığın neden bir yıla yakın sürdüğü gibi sorular izleyiciye anlatı içinde açıklanır.

Güçlü Yanları

Kurtuluş’un en güçlü yanı, kahramanlık sahnelerinden çok karar anlarına zaman ayırmasıdır: harita başındaki tartışmalar, Meclis’teki eleştiriler, ikmal sıkıntıları. Karşı tarafın da karikatürleştirilmeden, kendi hesapları olan aktörler olarak gösterilmesi yapımı pek çok tarihî diziden ayırır. Rutkay Aziz’in ölçülü oyunculuğu, anıtlaşmış bir figürü karar veren, bekleyen ve risk alan bir komutan olarak izletir.

Tarihle Karşılaştırınca

Dizinin Büyük Taarruz bölümleri, akademik literatürün vurguladığı noktalarla büyük ölçüde örtüşür. Güzin Çaykıran’ın belgelediği gece yürüyüşleri ve gizlilik tedbirleri, yapımın en gerilimli sahnelerinin de konusudur:

“Kesintisiz 10 gün süren bu on binlerin hareketi büyük bir gizlilikle başlamış ve bitmişti.”

Güzin Çaykıran, Askerî Tarih Araştırmaları Dergisi, 34 (2022), s. 262

Taarruzun 26 Ağustos 1922 sabahı Kocatepe’den topçu ateşiyle başlaması, Afyon’un ertesi gün kurtarılması ve 30 Ağustos’taki Başkomutan Muharebesi dizide tarihî sırasıyla yer alır. G. Şahin’in “Kocatepe ruhu” adını verdiği moral unsuru da yapımın temel temalarındandır. Yine de bu bir belgesel değil, dramadır: diyaloglar senaristin kalemindendir ve bazı kişiler ile olaylar anlatının akışı için sadeleştirilmiştir. Diziyi bir kaynak gibi değil, kaynaklara yönlendiren bir giriş gibi izlemek gerekir.

Sınırları

Altı bölüm, iki yılı aşan bir dönemi anlatmak için kısadır; cephe gerisindeki toplum, kadınların ve köylülerin savaş yükü ya da İstanbul’daki siyaset ancak kısaca görünür. Dizi 1921’de başladığı için Millî Mücadele’nin ilk iki yılı (kongreler, Meclis’in açılışı, Doğu ve Güney cepheleri) anlatının dışındadır. 1990’ların televizyon imkânlarıyla çekilen savaş sahneleri de bugünün izleyicisine yer yer mütevazı gelebilir.

Kimler İzlemeli?

Sakarya ve Büyük Taarruz’u okumuş, olayların sırasını ve aktörlerini ekranda görmek isteyen herkes. Okul çağındaki izleyiciler için de dönemi tanıtan sağlam bir başlangıçtır. İzledikten sonra Büyük Taarruz yazımızdaki kaynaklara ve Fotoğraflarla Millî Mücadele galerimizdeki gerçek karelere bakmanızı öneririz.

Kaynaklar

• Kurtuluş, yön. Ziya Öztan, sen. Turgut Özakman, TRT, 1994.
• Güzin Çaykıran, “Büyük Taarruz’un Kalpgâhı: 4’üncü Kolordu (26-30 Ağustos 1922)”, Askerî Tarih Araştırmaları Dergisi, 34 (2022), s. 257–285. DOI: 10.46953/askeritarih.1143023.
• G. Şahin, “‘Kocatepe Ruhu’: Büyük Taarruz ve Başkomutan Meydan Muharebesi’nin Kazanılmasında Psiko-Sosyal Güç Faktörü Üzerine Bir Değerlendirme”, Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6 (2022), s. 97–112. DOI: 10.30692/sisad.1116045.
• Hakan Yaşar, “Muhalif Basının Penceresinden Öncesi ve Sonrasıyla Büyük Taarruz”, Atatürk Yolu Dergisi, 73 (2023), s. 386–404. DOI: 10.46955/ankuayd.1360643.

İleri Okuma

Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk; Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklâl Harbi serisi.

Kapak görseli diziden değil, dizinin başladığı günlerden: Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, İkinci İnönü Muharebesi’nden sonra askerleri teftiş ederken, 1921. Görsel: kamu malı, Wikimedia Commons