1. Önce ayrımı bilelim: birincil ve ikincil kaynak

• Birincil kaynak: Olayın yaşandığı dönemde üretilmiş belge ve tanıklıklar. Ferman, tahrir defteri, kronik, mektup, günlük, fotoğraf, sikke, yazıt.
• İkincil kaynak: Birincil kaynakları inceleyen araştırmacıların yazdığı kitap, makale ve ansiklopedi maddeleri.

İyi bir tarih yazısı ikisini birlikte kullanır. Birincil kaynak tek başına her zaman “doğru” değildir: bir kronik yazarı taraf tutabilir, bir propaganda afişi olayı çarpıtabilir. Bu yüzden “kim, ne zaman, kimin için yazdı?” sorusu her kaynağa sorulmalıdır.

2. Güvenilir başlangıç noktası: akademik ansiklopediler

• TDV İslâm Ansiklopedisi: Türk ve İslam tarihi için en kapsamlı Türkçe başvuru eseri. Her madde alanın uzmanı tarafından imzalıdır ve sonunda ayrıntılı kaynakça bulunur. Tamamı çevrim içi ve ücretsiz.
• 1914-1918-online: Birinci Dünya Savaşı üzerine uluslararası, hakemli ve açık erişimli ansiklopedi (İngilizce). Osmanlı cepheleri hakkında uzman maddeleri içerir.

İpucu: Bir ansiklopedi maddesinin en değerli kısmı çoğu zaman sonundaki kaynakçadır. Oradaki kitap ve makaleler bir sonraki okuma listenizdir.

3. Akademik makaleler ve tezler

• DergiPark: Türkiye’deki akademik dergilerin açık erişim platformu. Belleten dışındaki pek çok tarih dergisinin makalelerini PDF olarak indirebilirsiniz.
• Belleten: Türk Tarih Kurumu’nun 1937’den beri yayımlanan dergisi; arşivi çevrim içi.
• YÖK Ulusal Tez Merkezi: Türkiye’de yazılmış yüksek lisans ve doktora tezleri. İzinli tezlerin tam metni indirilebilir.

4. Arşiv belgeleri ve eski yayınlar

• Devlet Arşivleri Başkanlığı: Osmanlı ve Cumhuriyet arşivlerinin kataloglarına çevrim içi erişim sağlar; üyelikle belge taraması yapılabilir.
• SALT Araştırma: Geç Osmanlı ve Cumhuriyet dönemine ait fotoğraf, harita, süreli yayın ve belgelerden oluşan zengin bir dijital arşiv.
• İBB Atatürk Kitaplığı: Osmanlıca gazete, dergi, harita ve kartpostal koleksiyonları dijital olarak taranabilir.

5. Görsel kaynaklar: müzeler ve kütüphaneler

• Library of Congress Dijital Koleksiyonları: Fotoğraf, harita, afiş ve gazete arşivi. II. Abdülhamid’in hediye ettiği fotoğraf albümleri ve Birinci Dünya Savaşı baskıları da buradadır.
• Metropolitan Museum of Art Açık Erişim: Kamu malı eserlerin yüksek çözünürlüklü görselleri serbestçe kullanılabilir. Osmanlı silahları, tuğralar, minyatürler.
• Cleveland Museum of Art Açık Erişim: İlhanlı ve Selçuklu dönemi eserleri dahil geniş bir İslam sanatı koleksiyonu; açık erişimli görseller CC0 lisanslıdır.

Sitemizdeki Sarıkamış Harekâtı ve Kösedağ Savaşı yazılarının görselleri bu arşivlerden alınmıştır.

6. Bir kaynağı değerlendirirken sorulacak beş soru

1. Yazar kim, alanında uzman mı?
2. Nerede yayımlandı: hakemli dergi, üniversite yayını, ansiklopedi mi, yoksa imzasız bir internet sayfası mı?
3. İddialarını hangi kaynaklara dayandırıyor? Dipnot ve kaynakça var mı?
4. Ne zaman yazıldı? Sonradan çıkan araştırmalar bu bilgiyi değiştirmiş olabilir mi?
5. Başka güvenilir kaynaklar aynı bilgiyi doğruluyor mu?

7. Forumda kaynak nasıl gösterilir?

Mesajınızın sonuna “Kaynak:” diye başlayan bir satır ekleyin; forum bu satırı otomatik olarak kutu içinde gösterir. Yazar, eser adı, yayın yeri ve yılı, varsa sayfa numarası yeterlidir. Örnek aşağıda.

Kaynak: Halil İnalcık, “Timar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 41. cilt, 2012, s. 168–173.

Sizin de düzenli kullandığınız, burada olmayan ücretsiz bir arşiv varsa bu konunun altına ekleyebilirsiniz; rehberi birlikte genişletelim.

1. Tımar nedir?

Halil İnalcık’ın tanımıyla tımar, devlete ait gelir kaynaklarının askerî ve idarî amaçla tahsis edilmesidir. Kelime sözlükte “bakım, ilgi” anlamına gelir ve “dirlik” ile eş anlamlı kullanılır. Kaynaklardaki ilk belgeli örnekler Orhan Bey dönemine uzanır; II. Murad dönemi defterlerinde sistemin temel ilkeleri artık yerleşmiş görünür. Sistem, Selçuklu ve Bizans (pronoia) gibi önceki uygulamalardan unsurlar alarak gelişmiştir.

Önemli nokta: Tımar sahibine toprağın mülkiyeti değil, o topraktan alınan belirli vergileri toplama hakkı verilirdi. Toprak devletindi, işleyen köylüydü.

2. Üç basamak: Tımar, zeamet, has

• Tımar: Yıllık geliri yaklaşık 20.000 akçeye kadar olan dirlik. Sahibi tımarlı sipahidir.
• Zeamet: Yaklaşık 20.000 ile 100.000 akçe arası. Sahibine zaîm ya da subaşı denir.
• Has: 100.000 akçe ve üzeri. Padişaha, hanedan üyelerine, vezirlere, beylerbeyi ve sancak beylerine ayrılır. Fatih Kanunnâmesi vezirlere 1.200.000 akçelik has öngörür.

Osmanlı süvarisi ve atı için zırh takımı, y. 1450–1550. Tımarlı sipahinin sefere getirmekle yükümlü olduğu donanımı gösterir. Görsel: Metropolitan Museum of Art, 32.75.248, açık erişim.

3. Karşılığında ne beklenirdi? Cebelü yükümlülüğü

Tımar sahibi sefere kendi atı ve silahıyla katılır, gelirine göre yanında “cebelü” denen donanımlı atlı askerler getirirdi:

• Sıradan sipahi, gelirinin her 3.000 akçesi için bir cebelü donatırdı.
• Geliri 20.000 akçeyi aşanlar her 5.000 akçe için bir cebelü getirirdi.
• Gelir arttıkça zırh, hizmetli (gulâm) ve çadır gibi ek yükümlülükler de eklenirdi.

Böylece devlet, hazineden para çıkmadan büyük bir atlı ordu toplayabiliyordu. 1527–1528 kayıtlarında tımarlı ordu 37.521 kişidir; bunların 9.563’ü kalelerde görevli hisar eridir. Cebelülerle birlikte sefere çıkan kuvvet bunun birkaç katına ulaşırdı.

Osmanlı miğferi, muhtemelen İstanbul, y. 1560. Görsel: Metropolitan Museum of Art, 04.3.456a, açık erişim.

4. Sipahi ile köylü arasındaki ilişki

Tımar sahibi kaynaklarda “sâhib-i arz” (toprağın sahibi) olarak geçer, ama yetkisi kanunla sınırlıdır. Köylüden öşür ve çift resmi gibi belirlenmiş vergileri toplar; kanunda yazmayan bir vergi isteyemez, köylüyü zorla çalıştıramaz. Reâyâ hukuken serbesttir. Buna karşılık köylü de toprağını sebepsiz bırakıp gidemez; kaçan çiftçiyi sipahi belirli bir süre içinde (önce on, sonra on beş yıl) geri getirtebilirdi.

Hangi köyün ne kadar gelir getirdiği ve kime ayrıldığı tahrir defterlerine kaydedilirdi. Bu defterler bugün Osmanlı köy ve kasaba tarihi için en önemli kaynaklardandır.

5. Sistem neden bozuldu?

• Enflasyon: 1584’ten sonra fiyatlar hızla yükseldi, tımar gelirleri ise defterdeki rakamda sabit kaldı. Sipahi aynı gelirle sefere çıkamaz oldu.
• Savaşın değişmesi: Ateşli silahlarla donatılmış yaya askerin önemi arttı; devlet nakit maaşlı askere yöneldi ve nakit gelire ihtiyaç duydu.
• Tımarların ehil olmayanlara verilmesi: 17. yüzyılda saray görevlileri ve kâtipler de tımar sahibi olmaya başladı.

Seferlere katılan tımarlı sipahi sayısı 1616’da 14.867 iken 1655’te 6.052’ye düşmüştü. 18. yüzyıldaki ıslah girişimleri sonuç vermedi. 1827’de kalan yaklaşık 5.200 tımarlı sipahi Asâkir-i Mansûre süvarisine dönüştürüldü; Tanzimat’la birlikte sistem tasfiye edildi.

Akılda kalsın

• Tımar bir toprak mülkiyeti değil, vergi toplama yetkisidir.
• Karşılığı askerlik hizmetidir: sipahi ve gelirine göre getirdiği cebelüler.
• Sistem 15. ve 16. yüzyıllarda Osmanlı ordusunun ve taşra idaresinin belkemiğiydi; 17. yüzyıldan itibaren önemini yitirdi.

Kaynaklar: Halil İnalcık, “Timar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 41. cilt, 2012, s. 168–173 (çevrim içi). Cengiz Orhonlu – Nejat Göyünç, “Has”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 16. cilt, 1997, s. 268–270 (çevrim içi). İleri okuma: Halil İnalcık – Donald Quataert (ed.), An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914, 1994.

Kısaca kitap: Selanik’teki çocukluktan 10 Kasım 1938’e uzanan kapsamlı bir biyografi. Yazar, Atatürk’ün komutanlığını dört basamakta okuyor: Trablusgarp çıraklık, Çanakkale kalfalık, Sakarya ustalık, Büyük Taarruz ise “ordinaryüslük”. Kaynakların omurgasını tanık anıları, Nutuk, demeçler ve telgraflar oluşturuyor; savaşların yanında ekonomi, Kemalizm tartışması, devrimler ve özel hayat da geniş yer tutuyor. Yazar tarafını saklamıyor; kitap hayranlıkla yazılmış bir yorum.

Tartışmak için birkaç soru:

• Çıraklık, kalfalık, ustalık ve ordinaryüslük benzetmesi sizce Atatürk’ün askerî kariyerini doğru özetliyor mu? Hangi cepheyi farklı bir basamağa koyardınız?
• Yazar Lozan’ı açık bir siyasi zafer olarak görüyor. Lozan tartışmasında hangi kaynaklara güveniyorsunuz?
• Anılara dayanan biyografilerin güçlü ve zayıf yanları neler? Atatürk’ü anlatan hatıralardan hangisini en güvenilir buluyorsunuz?
• Kitabı okuyanlar: en çok hangi bölümü beğendiniz, hangisini eksik buldunuz?

Kaynak: Erol Mütercimler, Fikrimizin Rehberi: Gazi Mustafa Kemal, Alfa Yayınları, İstanbul, 2008, ISBN 978-605-106-045-3.

Önerilerinizi bu konuya yazın; en çok ilgi gören başlıklar için kaynaklı yazılar hazırlayacağız. Kendi yazınızı yayımlatmak isterseniz İçerik Gönder sayfasına göz atın.

Sitenin tasarımı, kullanımı ya da forum hakkındaki önerilerinizi de burada paylaşabilirsiniz.

Karboğazı; Türk ve dünya tarihi üzerine kaynaklı makaleler, listeler, fotoğraf galerileri ve incelemeler yayımlayan bir tarih platformu. Bu forum ise okurlarımızın soru sorabileceği, bildiklerini paylaşabileceği ve kaynak göstererek tartışabileceği bir buluşma noktası.

• Blog: Makaleler, Listeler, Galeri ve İncelemeler
• Yazı göndermek: İçerik Gönder sayfasından
• Bize ulaşmak: İletişim sayfasından

Konu açmadan önce lütfen Forum Kuralları’nı okuyun.

Paylaşın: Yaşadığınız ya da doğduğunuz şehirde pek bilinmeyen tarihî bir yer var mı? Hikâyesini ve biliyorsanız kaynağını paylaşın. Kendi çektiğiniz fotoğrafları da ekleyebilirsiniz.

Kendinizden kısaca bahsedin:

• Tarihe ilginiz nasıl başladı? Bir kitap, bir öğretmen, bir gezi ya da bir dizi mi?
• En çok hangi dönem ya da konu ilginizi çekiyor?
• Forumda en çok neyi tartışmak istersiniz?

Herkese keyifli sohbetler!

Tartışalım:

• İzlediğiniz yapımlarda fark ettiğiniz tarihî hatalar nelerdi?
• Kurgunun hangi ölçüde kabul edilebilir olduğunu düşünüyorsunuz?
• Tarihe sadık kaldığını düşündüğünüz yapımlar hangileri?

Belgesel tarafında bizim önerimiz: They Shall Not Grow Old

Listenizi paylaşın: Yeni başlayan birine hangi 5 kitabı önerirsiniz? Her kitap için kısaca neden önerdiğinizi de yazarsanız liste çok daha faydalı olur.

Bizim ilk önerimiz: Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300–1600)

Önerilerinizi bekliyoruz: Hangi kitap, kurs ya da yöntemle öğrendiniz? Matbu metinden el yazısına geçerken neler işinize yaradı? Lütfen önerdiğiniz kaynakların tam adını ve yazarını belirtin.