1. Önce ayrımı bilelim: birincil ve ikincil kaynak

• Birincil kaynak: Olayın yaşandığı dönemde üretilmiş belge ve tanıklıklar. Ferman, tahrir defteri, kronik, mektup, günlük, fotoğraf, sikke, yazıt.
• İkincil kaynak: Birincil kaynakları inceleyen araştırmacıların yazdığı kitap, makale ve ansiklopedi maddeleri.

İyi bir tarih yazısı ikisini birlikte kullanır. Birincil kaynak tek başına her zaman “doğru” değildir: bir kronik yazarı taraf tutabilir, bir propaganda afişi olayı çarpıtabilir. Bu yüzden “kim, ne zaman, kimin için yazdı?” sorusu her kaynağa sorulmalıdır.

2. Güvenilir başlangıç noktası: akademik ansiklopediler

• TDV İslâm Ansiklopedisi: Türk ve İslam tarihi için en kapsamlı Türkçe başvuru eseri. Her madde alanın uzmanı tarafından imzalıdır ve sonunda ayrıntılı kaynakça bulunur. Tamamı çevrim içi ve ücretsiz.
• 1914-1918-online: Birinci Dünya Savaşı üzerine uluslararası, hakemli ve açık erişimli ansiklopedi (İngilizce). Osmanlı cepheleri hakkında uzman maddeleri içerir.

İpucu: Bir ansiklopedi maddesinin en değerli kısmı çoğu zaman sonundaki kaynakçadır. Oradaki kitap ve makaleler bir sonraki okuma listenizdir.

3. Akademik makaleler ve tezler

• DergiPark: Türkiye’deki akademik dergilerin açık erişim platformu. Belleten dışındaki pek çok tarih dergisinin makalelerini PDF olarak indirebilirsiniz.
• Belleten: Türk Tarih Kurumu’nun 1937’den beri yayımlanan dergisi; arşivi çevrim içi.
• YÖK Ulusal Tez Merkezi: Türkiye’de yazılmış yüksek lisans ve doktora tezleri. İzinli tezlerin tam metni indirilebilir.

4. Arşiv belgeleri ve eski yayınlar

• Devlet Arşivleri Başkanlığı: Osmanlı ve Cumhuriyet arşivlerinin kataloglarına çevrim içi erişim sağlar; üyelikle belge taraması yapılabilir.
• SALT Araştırma: Geç Osmanlı ve Cumhuriyet dönemine ait fotoğraf, harita, süreli yayın ve belgelerden oluşan zengin bir dijital arşiv.
• İBB Atatürk Kitaplığı: Osmanlıca gazete, dergi, harita ve kartpostal koleksiyonları dijital olarak taranabilir.

5. Görsel kaynaklar: müzeler ve kütüphaneler

• Library of Congress Dijital Koleksiyonları: Fotoğraf, harita, afiş ve gazete arşivi. II. Abdülhamid’in hediye ettiği fotoğraf albümleri ve Birinci Dünya Savaşı baskıları da buradadır.
• Metropolitan Museum of Art Açık Erişim: Kamu malı eserlerin yüksek çözünürlüklü görselleri serbestçe kullanılabilir. Osmanlı silahları, tuğralar, minyatürler.
• Cleveland Museum of Art Açık Erişim: İlhanlı ve Selçuklu dönemi eserleri dahil geniş bir İslam sanatı koleksiyonu; açık erişimli görseller CC0 lisanslıdır.

Sitemizdeki Sarıkamış Harekâtı ve Kösedağ Savaşı yazılarının görselleri bu arşivlerden alınmıştır.

6. Bir kaynağı değerlendirirken sorulacak beş soru

1. Yazar kim, alanında uzman mı?
2. Nerede yayımlandı: hakemli dergi, üniversite yayını, ansiklopedi mi, yoksa imzasız bir internet sayfası mı?
3. İddialarını hangi kaynaklara dayandırıyor? Dipnot ve kaynakça var mı?
4. Ne zaman yazıldı? Sonradan çıkan araştırmalar bu bilgiyi değiştirmiş olabilir mi?
5. Başka güvenilir kaynaklar aynı bilgiyi doğruluyor mu?

7. Forumda kaynak nasıl gösterilir?

Mesajınızın sonuna “Kaynak:” diye başlayan bir satır ekleyin; forum bu satırı otomatik olarak kutu içinde gösterir. Yazar, eser adı, yayın yeri ve yılı, varsa sayfa numarası yeterlidir. Örnek aşağıda.

Kaynak: Halil İnalcık, “Timar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 41. cilt, 2012, s. 168–173.

Sizin de düzenli kullandığınız, burada olmayan ücretsiz bir arşiv varsa bu konunun altına ekleyebilirsiniz; rehberi birlikte genişletelim.

1. Tımar nedir?

Halil İnalcık’ın tanımıyla tımar, devlete ait gelir kaynaklarının askerî ve idarî amaçla tahsis edilmesidir. Kelime sözlükte “bakım, ilgi” anlamına gelir ve “dirlik” ile eş anlamlı kullanılır. Kaynaklardaki ilk belgeli örnekler Orhan Bey dönemine uzanır; II. Murad dönemi defterlerinde sistemin temel ilkeleri artık yerleşmiş görünür. Sistem, Selçuklu ve Bizans (pronoia) gibi önceki uygulamalardan unsurlar alarak gelişmiştir.

Önemli nokta: Tımar sahibine toprağın mülkiyeti değil, o topraktan alınan belirli vergileri toplama hakkı verilirdi. Toprak devletindi, işleyen köylüydü.

2. Üç basamak: Tımar, zeamet, has

• Tımar: Yıllık geliri yaklaşık 20.000 akçeye kadar olan dirlik. Sahibi tımarlı sipahidir.
• Zeamet: Yaklaşık 20.000 ile 100.000 akçe arası. Sahibine zaîm ya da subaşı denir.
• Has: 100.000 akçe ve üzeri. Padişaha, hanedan üyelerine, vezirlere, beylerbeyi ve sancak beylerine ayrılır. Fatih Kanunnâmesi vezirlere 1.200.000 akçelik has öngörür.

Osmanlı süvarisi ve atı için zırh takımı, y. 1450–1550. Tımarlı sipahinin sefere getirmekle yükümlü olduğu donanımı gösterir. Görsel: Metropolitan Museum of Art, 32.75.248, açık erişim.

3. Karşılığında ne beklenirdi? Cebelü yükümlülüğü

Tımar sahibi sefere kendi atı ve silahıyla katılır, gelirine göre yanında “cebelü” denen donanımlı atlı askerler getirirdi:

• Sıradan sipahi, gelirinin her 3.000 akçesi için bir cebelü donatırdı.
• Geliri 20.000 akçeyi aşanlar her 5.000 akçe için bir cebelü getirirdi.
• Gelir arttıkça zırh, hizmetli (gulâm) ve çadır gibi ek yükümlülükler de eklenirdi.

Böylece devlet, hazineden para çıkmadan büyük bir atlı ordu toplayabiliyordu. 1527–1528 kayıtlarında tımarlı ordu 37.521 kişidir; bunların 9.563’ü kalelerde görevli hisar eridir. Cebelülerle birlikte sefere çıkan kuvvet bunun birkaç katına ulaşırdı.

Osmanlı miğferi, muhtemelen İstanbul, y. 1560. Görsel: Metropolitan Museum of Art, 04.3.456a, açık erişim.

4. Sipahi ile köylü arasındaki ilişki

Tımar sahibi kaynaklarda “sâhib-i arz” (toprağın sahibi) olarak geçer, ama yetkisi kanunla sınırlıdır. Köylüden öşür ve çift resmi gibi belirlenmiş vergileri toplar; kanunda yazmayan bir vergi isteyemez, köylüyü zorla çalıştıramaz. Reâyâ hukuken serbesttir. Buna karşılık köylü de toprağını sebepsiz bırakıp gidemez; kaçan çiftçiyi sipahi belirli bir süre içinde (önce on, sonra on beş yıl) geri getirtebilirdi.

Hangi köyün ne kadar gelir getirdiği ve kime ayrıldığı tahrir defterlerine kaydedilirdi. Bu defterler bugün Osmanlı köy ve kasaba tarihi için en önemli kaynaklardandır.

5. Sistem neden bozuldu?

• Enflasyon: 1584’ten sonra fiyatlar hızla yükseldi, tımar gelirleri ise defterdeki rakamda sabit kaldı. Sipahi aynı gelirle sefere çıkamaz oldu.
• Savaşın değişmesi: Ateşli silahlarla donatılmış yaya askerin önemi arttı; devlet nakit maaşlı askere yöneldi ve nakit gelire ihtiyaç duydu.
• Tımarların ehil olmayanlara verilmesi: 17. yüzyılda saray görevlileri ve kâtipler de tımar sahibi olmaya başladı.

Seferlere katılan tımarlı sipahi sayısı 1616’da 14.867 iken 1655’te 6.052’ye düşmüştü. 18. yüzyıldaki ıslah girişimleri sonuç vermedi. 1827’de kalan yaklaşık 5.200 tımarlı sipahi Asâkir-i Mansûre süvarisine dönüştürüldü; Tanzimat’la birlikte sistem tasfiye edildi.

Akılda kalsın

• Tımar bir toprak mülkiyeti değil, vergi toplama yetkisidir.
• Karşılığı askerlik hizmetidir: sipahi ve gelirine göre getirdiği cebelüler.
• Sistem 15. ve 16. yüzyıllarda Osmanlı ordusunun ve taşra idaresinin belkemiğiydi; 17. yüzyıldan itibaren önemini yitirdi.

Kaynaklar: Halil İnalcık, “Timar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 41. cilt, 2012, s. 168–173 (çevrim içi). Cengiz Orhonlu – Nejat Göyünç, “Has”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 16. cilt, 1997, s. 268–270 (çevrim içi). İleri okuma: Halil İnalcık – Donald Quataert (ed.), An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914, 1994.

Kısaca kitap: Selanik’teki çocukluktan 10 Kasım 1938’e uzanan kapsamlı bir biyografi. Yazar, Atatürk’ün komutanlığını dört basamakta okuyor: Trablusgarp çıraklık, Çanakkale kalfalık, Sakarya ustalık, Büyük Taarruz ise “ordinaryüslük”. Kaynakların omurgasını tanık anıları, Nutuk, demeçler ve telgraflar oluşturuyor; savaşların yanında ekonomi, Kemalizm tartışması, devrimler ve özel hayat da geniş yer tutuyor. Yazar tarafını saklamıyor; kitap hayranlıkla yazılmış bir yorum.

Tartışmak için birkaç soru:

• Çıraklık, kalfalık, ustalık ve ordinaryüslük benzetmesi sizce Atatürk’ün askerî kariyerini doğru özetliyor mu? Hangi cepheyi farklı bir basamağa koyardınız?
• Yazar Lozan’ı açık bir siyasi zafer olarak görüyor. Lozan tartışmasında hangi kaynaklara güveniyorsunuz?
• Anılara dayanan biyografilerin güçlü ve zayıf yanları neler? Atatürk’ü anlatan hatıralardan hangisini en güvenilir buluyorsunuz?
• Kitabı okuyanlar: en çok hangi bölümü beğendiniz, hangisini eksik buldunuz?

Kaynak: Erol Mütercimler, Fikrimizin Rehberi: Gazi Mustafa Kemal, Alfa Yayınları, İstanbul, 2008, ISBN 978-605-106-045-3.

Asıl etkisi psikolojik ve lojistik: Zincir artık işe yaramıyordu ve zaten az sayıdaki savunmacı, Haliç surlarına da asker ayırmak zorunda kaldı. Kara surlarındaki gedikleri onarmaya çalışan bir garnizon için her asker çok değerliydi. Üstelik 20 Nisan’da dört geminin Osmanlı donanmasını yarıp limana girmesinden sadece iki gün sonra gelen bu hamle, moral dengesini de tersine çevirdi.

Belirleyici unsura gelince, bana göre topçu ve sayısal üstünlük, Haliç hamlesiyle birleşince savunma sürdürülemez hâle geldi. Gemilerin güzergâhı konusunda da kaynaklar tam olarak örtüşmüyor; Tophane’den Kasımpaşa’ya uzanan bir yol en çok dile getirilen.

Bu güzergâh tartışmasında okuduğunuz farklı bir görüş var mı?

“Bizans” adı, imparatorluğun yıkılmasından yaklaşık bir asır sonra, 16. yüzyılda Alman tarihçi Hieronymus Wolf’un çalışmalarıyla yaygınlaştı. Adını kentin antik adı Byzantion’dan alıyor. Oysa o devletin insanları kendilerine hiçbir zaman “Bizanslı” demedi; kendilerini Romalı, devletlerini de Roma olarak görüyorlardı. Selçukluların “Rum Sultanlığı” ya da Osmanlıların “Rum” demesi de aslında bu algının devamı.

Erken dönem için, özellikle 4. ile 6. yüzyıllar arası için, “Doğu Roma” daha isabetli görünüyor; çünkü Latince hâlâ resmî dil ve devlet açıkça Roma geleneği içinde. 7. yüzyıldan sonra Yunanca ağırlık kazanınca “Bizans” kavramı akademide de pratik bir kısaltma olarak yerleşmiş.

Sizce dönem bazlı böyle bir ayrım mantıklı mı, yoksa baştan sona “Doğu Roma” mı demeliyiz?

1. E. H. Gombrich – Gençler İçin Kısa Bir Dünya Tarihi: Adına aldanmayın; dünya tarihine sıcak ve akıcı bir giriş arayan herkes için harika.
2. Sina Akşin – Kısa Türkiye Tarihi: Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e uzanan süreci derli toplu anlatıyor.
3. Halil İnalcık – Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300–1600): Biraz yoğun ama Osmanlı’yı kurumlarıyla anlamak için temel kitap.
4. İlber Ortaylı – İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı: 19. yüzyıl Osmanlı modernleşmesine keyifli bir giriş.
5. Osman Turan – Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti: Selçuklu dönemini merak edenler için klasikleşmiş bir eser.

Sıralamayı da bu şekilde öneririm: önce genel ve akıcı olanlar, sonra daha akademik olanlar. Sizin listenizde mutlaka olmasını istediğiniz bir kitap var mı?

Selimiye’de Sinan tek bir fikri sonuna kadar götürüyor: 31 metreyi aşan kubbeyi sekiz ayağa oturtup iç mekânı neredeyse tek bir bütün hâline getiriyor. Tezkiretü’l-Bünyan’a göre Sinan, bu kubbeyi Ayasofya’nınkinden daha yüksek ve geniş yaptığını özellikle vurgulamış. Ustanın kendisi için bunun bir “meydan okuma” olduğu belli.

Süleymaniye ise bambaşka bir başarı: Burada mesele yalnızca cami değil; medreseler, darüşşifa, imaret, hamam ve dükkânlarla bir tepenin üzerine kurulmuş koca bir şehir parçası. Haliç’ten bakınca İstanbul silüetini tanımlayan yapılardan biri olması da tesadüf değil.

Yani soru “hangi bina daha mükemmel?” ise Selimiye; “hangi eser şehri daha çok değiştirdi?” ise Süleymaniye diyorum. Siz hangi açıdan bakıyorsunuz?

Harflerin bir kısmının Soğd yazısındaki işaretlere benzemesi, İpek Yolu üzerindeki yoğun Soğd–Türk temasını düşününce çok şaşırtıcı değil. Öte yandan bazı harflerin boy damgalarına benzemesi de yerli bir geleneğin varlığına işaret ediyor. Belki de Göktürkler hazır bir sistemi alıp kendi seslerine ve damga geleneğine göre yeniden biçimlendirdi.

Konuya derinlemesine girmek isteyenler için Talat Tekin’in Orhon Yazıtları üzerine çalışmaları iyi bir başlangıç. Vilhelm Thomsen’in 1893’teki çözümleme hikâyesi de başlı başına okunmaya değer: “Tengri” kelimesini çözerek işe başladığı anlatılır.

Merak ettiğim şu: Yenisey yazıtları ile Orhon yazıtları arasındaki harf farklılıkları bu tartışmada sizce nasıl bir ipucu veriyor?

Önerilerinizi bu konuya yazın; en çok ilgi gören başlıklar için kaynaklı yazılar hazırlayacağız. Kendi yazınızı yayımlatmak isterseniz İçerik Gönder sayfasına göz atın.

Sitenin tasarımı, kullanımı ya da forum hakkındaki önerilerinizi de burada paylaşabilirsiniz.

Karboğazı; Türk ve dünya tarihi üzerine kaynaklı makaleler, listeler, fotoğraf galerileri ve incelemeler yayımlayan bir tarih platformu. Bu forum ise okurlarımızın soru sorabileceği, bildiklerini paylaşabileceği ve kaynak göstererek tartışabileceği bir buluşma noktası.

• Blog: Makaleler, Listeler, Galeri ve İncelemeler
• Yazı göndermek: İçerik Gönder sayfasından
• Bize ulaşmak: İletişim sayfasından

Konu açmadan önce lütfen Forum Kuralları’nı okuyun.